Przejd do Taraki mobilnej! - masz w御ki ekran.
zdj璚ie Autora

20 grudnia 2014

ㄆkasz ㄆczaj

K這koczka - ro郵ina magiczna i jadalna

Kategoria: Ekologia
Tematy/tagi: etnicznemagiaro郵iny

Przedruk z nowego blogu ㄆkasza ㄆczaja:
dziki ogr鏚, dzikie ro郵iny jadalne, etnobotanika. 18 grudnia 2014

wrzesien2006_148

K這koczka po逝dniowa (Staphylea pinnata L.) jest wysokim krzewem li軼iastym, rozpowszechnionym w niekt鏎ych cz窷ciach Europy 鈔odkowej i po逝dniowej, a tak瞠 w Azji Mniejszej. W Polsce jest to rzadka i chroniona ro郵ina, na p馧nocnej granicy zasi璕u. Najwi瘯sz liczb jej stanowisk znaleziono w Beskidzie Niskim i w s御iedniej cz窷ci Pog鏎za Karpackiego (Korna i Wr鏏el 1972; Oklejewicz i in. 2008). Rozproszone stanowiska gatunku (przynajmniej niekt鏎e z nich pochodzenia antropogenicznego) mo積a znale潭 w innych cz窷ciach Polski po逝dniowej, g堯wnie na 奸御ku, Jurze Krakowsko-Cz瘰tochowskiej i na Roztoczu (Gosty雟ka 1961; Korna i Wr鏏el 1972; Zaj帷 i Zaj帷 2001). Rodzaj k這koczka by szeroko rozpowszechniony w okresie trzeciorz璠u (字odo 1992), jednak p騧niej w holocenie k這koczka sta豉 si rzadka. Z tego okresu w Polsce t ro郵in stwierdzono w materiale archeologicznym z Opola, Wroc豉wia i Pruszcza Gda雟kiego (Klichowska 1956; Lata這wa 1994).

Maria Gosty雟ka napisa豉 w latach 1961-62 dwie prace o k這koczce w Polsce. W pierwszej (1961) przedstawi豉 rozmieszczenie i ekologi tego gatunku, a w drugim artykule z r. 1962 opisa豉 jej tradycyjne zastosowanie. Jednak w ci庵u swoich bada i kwerend botanicznych odnalaz貫m nowe dane o u篡tkowaniu k這koczki. Jest wi璚 ten artyku uzupe軟ieniem wielkiego dzie豉 Gosty雟kiej. Przedstawione poni瞠j dane zosta造 w r. 2009 opublikowane w Roczniku Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego, ale w j瞛yku angielskim (ㄆczaj 2009). Niestety wi瘯szo嗆 zainteresowanych nie dociera do tego artyku逝, dlatego prezentuj je tutaj w j瞛yku polskim.


RO印INA MAGICZNA TAK浩 W INNYCH KRAJACH

K這koczka po逝dniowa by豉 uwa瘸na za ro郵in magiczn w wielu cz窷ciach Europy 字odkowej. Wed逝g Hegiego (1925), k這koczka by豉 sadzona przez plemiona celtyckie na grobach w Europie 字odkowej. Rusini Karpaccy we wschodniej S這wacji (Preszowszczyzna) wykorzystywali k這koczk do robienia bijak闚 do maselnic (Varchol 2002). Na S這wacji wiara w uzdrawiaj帷 moc owoc闚 k這koczki (tak瞠 w postaci papieros闚, wype軟ionych suszonymi owocami) by豉 szeroko znana (Kone鋝 1894, 拗stek 1932). Ro郵ina ta by豉 r闚nie u篡wana do cel闚 leczniczych w Rumunii (Butur 1979). Wed逝g starego czeskiego przes康u, kto przyni鏀 ga陰zk k這koczki 鈍i璚on dziewi耩 razy, m鏬 rozpozna czarownic przybywaj帷 do ko軼io豉. Objawia豉 si ona wtedy jako kobieta z ko雟kimi kopytami zamiast st鏕 (Sob鏒ka 1879: 188). W zachodniej Ukrainie krowy, kt鏎e w豉郾ie urodzi造 ciel, by造 chronione przed czarami w bardzo szczeg鏊ny spos鏏. Wiercono otwory w ich rogach. Tak dziur wype軟iano „篡wym srebrem” (najpewniej rt璚i) oraz zatykano 鈍i璚onym jedwabiem oraz kawa趾iem drewna k這koczkowego (Kolberg 1888).


KΜKOCZKA W STARYCH POLSKICH PORADNIKACH I ENCYKLOPEDIACH

Przekonanie o ochronnych w豉軼iwo軼iach k這koczki potwierdzaj r闚nie niekt鏎e najstarsze polskie publikacje botaniczne. Na przyk豉d Piotr Krescentyn (1549) pisa: „... ludzie niekt鏎zy paciorki sobie z tych ziarek dzia豉i, powiadai帷, i kto ie przy sobie nosi takowemu piorun, ani 瘸dne czary szkodzi nie mog”. Tak瞠 ζdowski (1804) stwierdzi, 瞠 diabe boi si drewna k這koczki i ucieka od niego. R闚nie Rz帷zy雟ki (1721) wspomnia, 瞠 pro軼i ludzie wierz, 瞠 z貫 si造 boj si tego krzewu.

K這koczka by豉 powszechnie stosowana w Europie do produkcji r騜a鎍闚 (Gosty雟ka 1962). Fakt, 瞠 du瞠 ilo軼i nasion k這koczki by造 sprowadzane do Polski przez pielgrzym闚 odnotowano w niekt鏎ych s這wnikach botanicznych (Jundzi陶 1799; Szubert 1827). Jundzi陶 pisa o tym krzewie: „owoce iego pod imieniem k這koczki znaiome od pielgrzymuj帷ych w paciorkach do nas przynoszone bywaj...”. Natomiast Schubert tak opisywa k這koczk: „Nasiona brunatne i po造skui帷e si doyrzewi w Pa寮zierniku, s逝膨 cz瘰to do robienia paci鏎ek i w takiem u篡ciu, z krai闚 wschodnich, w mnogiey ilo軼i i do nas si dostawa造”. Gosty雟ka (1962) przypuszcza豉, 瞠 nasiona r闚nie by造 sprowadzane z W這ch.

klokoczka mapa

Mapa Rozmieszczenia k這koczki w Polsce po逝dniowej (w pn. cz窷ci kraju znane jest tylko jedno i to zdzicza貫 stanowisko w dolinie Wis造). Przerysowano z pracy Zaj帷 & Zaj帷 (2001)


DANE ETNOGRAFICZNE Z TERENU POLSKI

Liczba doniesie o tradycyjnym u篡tkowaniu k這koczki w Polsce wydaje si by proporcjonalna do liczby stanowisk gatunku. Wi瘯szo嗆 informacji pochodzi z po逝dniowo-wschodniej Polski, z Karpat, g堯wnie Pog鏎za oraz Beskidu Niskiego. Jednak gatunek by r闚nie u篡wany w innych cz窷ciach Polski, np. w okolicach Krakowa, na 奸御ku, w Wielkopolsce i na Roztoczu. Wi瘯szo嗆 ocala造ch od zapomnienia obecnych zastosowa jest zwi您anych z religijno軼i. Na przyk豉d gatunek ten jest ci庵le u篡wany przez niekt鏎ych mnich闚 i mniszki do robienia r騜a鎍闚. Takie r騜a鎍e, kupione lub podarowane przez mnich闚, przedstawiono mi kilka razy w trakcie wywiad闚 terenowych. Gatunek ten by r闚nie wa積y w rytua豉ch, podczas kt鏎ych materia ro郵inny jest 鈍i璚ony w ko軼iele. Ga陰zki z li嗆mi, kwiatami lub owocami (w zale積o軼i od sezonu) by造 dodane do wielkanocnych palm, wie鎍闚 鈍i璚onych w 鏀mym dniu Oktawy Bo瞠go Cia豉 i do bukiet闚 zio這wych 鈍i璚onych na 15 sierpnia.

Innym rodzajem u篡tkowania, kt鏎e by這 prawdopodobnie powszechne w przesz這軼i jest wykorzystanie drewna do wyrobu bijak闚 do maselniczek. Uwa瘸no, 瞠 bijaki do maselnic wykonane z tego rodzaju drewna daj szczeg鏊nie dobre mas這 i maj chroni je przed czarami. Drewna u篡wano tak瞠 lokalnie w po逝dniowo-wschodniej Polsce do wyrobu drobnych krzy篡k闚, kt鏎e mog造 by przybite nad drzwiami lub zawieszane na krowich rogach.

Inne zastosowania, zarejestrowane tylko w pojedynczych miejscowo軼iach, mog by pozosta這軼iami bardziej rozpowszechnionych 鈔odkowoeuropejskich tradycji lub czysto lokalnymi formami u篡tkowania k這koczki. S to koraliki dawane dzieciom na szcz窷cie (XIX w., Sudety), ga陰zki u篡wane do czyszczenia naczy kuchennych, drewno u篡wane do ochrony piwa przed czarami (oba z XIX w., Wielkopolska), kije u篡wane, aby znale潭 przedmioty ukryte w ziemi (Brenna), jako lek dla kr闚 (Zawoje), drewno u篡wane do lufek do palenia oraz ga陰zki u篡wane do dekoracji kapliczek (oba XX w., okolice Dukli, Beskid Niski).

Niekt鏎e tradycje zwi您ane z k這koczk po逝dniow mog mie prehistoryczne korzenie, co wskazywa這 ju wielu innych autor闚 (Hegi 1925, Gosty雟ka 1962, Hendrych 1980, Lata這wa 1994; pisa o tym i m闚i tak瞠 kro郾ie雟ki archeolog dr Jan Janowski). Lata這wa (1994) znalaz豉 naszyjnik z nasion k這koczki z okresu p騧no-rzymskiego w pobli簑 Gda雟ka. Pisze ona, 瞠 wszystkie znaleziska archeologiczne z holocenu pochodz z okresu rzymskiego i 鈔edniowiecza, g堯wnie z p馧nocnej cz窷ci zasi璕u gatunku. Hendrych (1980) opisuje gr鏏 w pobli簑 Nitry, w O鋘ov, na S這wacji, z wczesnych czas闚 rzymskich, w kt鏎ym znaleziono fragmenty drewna k這koczki. Szacunek dla krzewu mo瞠 wynika z synergii wielu zastosowa. Nasiona by造 idealnym materia貫m do koralik闚, a p騧niej, do wyrobu r騜a鎍闚. Drewno jest bardzo ci篹kie i twarde, przydatne do wykonywania ma造ch trwa造ch naczy i przyrz康闚, a owoce maj bardzo charakterystyczny kszta速 owalu, podzielone s na segmenty, ka盥y segment wyci庵ni皻y w ro瞠k. Kszta速 ten mo瞠 wywo造wa skojarzenia symboliczne z rogami zwierz璚ia, ko鎍闚kami ksi篹yca lub piersiami albo te z po郵adkami kobiet. Te skojarzenia mog造by wyeliminowa k這koczk z oficjalnego u篡tku w czasach chrze軼ija雟twa jako ro郵in diabelsk! Tak jednak si nie sta這! Z powodu robienia r騜a鎍闚 zacz皻o j kojarzy ze 鈍i皻o軼i i sta豉 si ro郵in og鏊nie apotropaiczn, czyli ochronn. Zwi您ek k這koczki z ko軼io貫m by tak silny, 瞠 Modlitewnik Seraficki, opublikowany w Krakowie w 1935 roku, zawiera 豉ci雟k modlitw b這gos豉wie雟twa k這koczki w Dniu 安i皻ego Piotra (29.06), kt鏎a nazywa si „Benedictio ligni klokotka”:

Oremus: Domine S. Pater omnipotens aeterne Deus, te suppliciter depreror ut bene dicere digneris hoc genus arboris seu ligni quod in usum humani generis tribuisti et praesta: ut quicumque penes se illud portaverit, sive in loco aliquo deposuerit ab omnibus veneficiis, aruspiciis et ab omnibus tentationibus ac insidiis diaboli protegator, et fiat obstaculum diabolo, contra perversas hominum persecutiones, contra saeverum bestiarum invasiones conferat illi sanitatem mentis et corporis et cuncta necessaria in praesenti vita ei largini digneris. P. Chr. D. N. Amen.

DSC02413

R騜aniec z nasion k這koczki podarowany mojemu ojcu przez ksi璠za z Lubziny k. D瑿icy podczas naszych bada 鈍i璚enia bukiet闚 na Zieln w r. 2010


CO DALEJ Z KΜKOCZK?

Chocia z jednej strony tradycyjna znajomo嗆 k這koczki na wsiach maleje, z drugiej ro郾ie zainteresowanie k這koczk wzmocnione przez media. Szczeg鏊nie tutaj zas逝篡 si polsko-s這wacki program sadzenia k這koczki pod przewodnictwem nadle郾iczego z Ustrzyk Dolnych Pana Romana Jurka:

(http://www.ustrzykidolne.krosno.lasy.gov.pl/c/document_library/get_file?uuid=e08f721f-2619-4abe-b1ca-f9bf1d707c48&groupId=149150

oraz filmik nagrany kilka lat temu przez dra Edwarda Marsza趾a:

https://www.youtube.com/watch?v=Wf_WtSjCj0s

K這koczka jest ro郵in chronion i rzadk. Akcja wi璚 le郾ik闚 rozdawania k這koczki do uprawy w ogrodach by豉 bardzo cenna. K這koczka by豉 dawniej niszczona przez ob豉mywanie ga喚zi do 鈍i璚enia oraz wycinanie pni do wyrobu krzy篡k闚 i r騜nych przedmiot闚, m.in. w pobli簑 Grybowa (Gosty雟kiej 1962) oraz w Sokolich G鏎ach ko這 Cz瘰tochowy (Hyla 1938). Wp造w cz這wieka w przesz這嗆. Ochrona ex situ k這koczki jest trudna, poniewa jest to wolno rosn帷y gatunek o wysokich wymaganiach siedliskowych. Ro郾ie 幢e, je郵i gleba nie ma wystarczaj帷ej ilo軼i wapnia, sk豉dnik闚 od篡wczych, i gdy grunt nie jest wystarczaj帷o wilgotny. Najlepiej ro郾ie w lekkim p馧cieniu, w 篡znej i pr鏂hniczej glebie, kt鏎a rzadko przesycha. Ro郵ina ta ma p造tki system korzeniowy. Nie cierpi te stoj帷ej wody i bagnistego gruntu. Podczas moich wywiad闚 etnograficznych w Kro郾ie雟kiem i Dukielskiem kilka razy s造sza貫m historie o krzewach, kt鏎e zdrowo ros造 w ogrodzie przez wiele lat i nagle zamar造. Pokazano mi du篡, prawie stuletni krzew w Cieszynie w pobli簑 Strzy穎wa, kt鏎y kurczy si ka盥ego roku. Kolejny du篡 krzew, w Pietruszej Woli ko這 Krosna (tylko w wiosce) nagle zmar kilka lat temu. Mo瞠 jaki patogenem jest lub by odpowiedzialny za zanik niekt鏎ych populacji? U mnie ro郵iny k這koczki na razie rosn zdrowo.

K這koczka ma wielu fan闚 – to pi瘯na i unikalna ro郵ina. Fascynuje si ni te Marek Styczy雟ki (www.etnobotanicznie.pl), autor kilku etnobotanizuj帷ych ksi捫ek, kt鏎y cz瘰to o niej pisze i opowiada.

klokoczka2


KΜKOCZKA JEST JADALNA

Na koniec warto napisa, 瞠 k這koczka to tak瞠 ro郵ina jadalna! Kiszone kwiaty k這koczki s znan gruzi雟k potraw (zwana jest d穎nd穎li, cz瘰to zapisywane jako jonjoli).

http://kobieta.interia.pl/kuchnia/news-kiszone-kwiaty-dzondzoli-popularny-przysmak-gruzinow,nId,984095

Kwitn帷e p璠y k這koczki jada si te w masywie Taibai w g鏎ach Qinling w prowincji Shaanxi w Chinach (Kang i in. 2012). Nazywane s tam „shu hua cai” (dos. warzywo drzewiastego kwiatu). Jada si je po ususzeniu i kilkuminutowym obgotowaniu. Pokrewny gatunek Staphylea tripholia z Ameryki P馧nocnej by tak瞠 czasem jadany przez Indian.

Najsmaczniejsze s kwiaty k這koczki, o lekko czosnkowym smaku i ciekawej teksturze. Mo積a te je嗆 p彗i m這de li軼ie (w maju). Z nasion mo積a wyciska jadalny olej. Oczywi軼ie z ro郵in uprawnych (ro郵ina chroniona).

staphylea bumalda

K這koczka Bumalda (Staphylea bumalda) rosn帷a w g鏎ach Qinling (Shaanxi, Chiny). Fot. ㄆkasz ㄆczaj


DODATEK – PEΛA LISTA REGIONALNIE ZLOKALIZOWANYCH DANYCH ETNOBOTANICZNYCH

(W nawiasach po nazwie miejscowo軼i podano powiat.)

WIELKOPOLSKA

Odolan闚 (Ostr闚 Wielkopolski), w 1884 roku, J霩ef Berkowski napisa do prof. J霩efa Rostafi雟kiego: “Krokosz, krokoczym, cz窷ciej „krokoczyna”, li軼i u篡waj do wyparzania naczy mianowicie do mleka u篡wanych”. W kolejnym li軼ie wyja郾ia: „Za陰czam te ga陰zk Krokoczyny z li嗆mi i owocem. Z orzech闚 tych robi r騜a鎍e, a li軼ie do wyparzania naczy od mleka. Czasem spotyka si jeszcze krow uwie鎍zon krokoczyn przeciwko przyrokowi. Krokoczyna nie jest zielem, lecz krzakiem znaczn嶴 wysoko軼i.” (ㄆczaj 2009).

Wielkopolska [og鏊nie]. K這kotowe drzewo. Kij z k這koczki do mieszania piwa chroni przed czarami (Kolberg 1988: 71).

印﹖K I KRAKOWSKIE

Bolk闚 (Jawor) – nasiona k這koczki, zwane Glcknusse, dawano dzieciom na szcz窷cie (Gerhardt 1885, za Gosty雟k 1962).
Grabczak (Opole) (przypuszczalnie chodzi o Miejscowo嗆 Grabczok), kokoczyna, wykorzystywana do dekoracji palm na Niedziel Palmow (Lebeda 2002: 185-186).
Gol御za (B璠zin) kokoczyna, wykorzystywana do dekoracji palm na Niedziel Palmow (Lebeda 2002: 185-186).

Skawina (Krak闚). Kokocyna. 安i璚ono bukiety na 15 sierpnia, i u篡wano jako kadzid這 dla kr闚 (Udziela 1931). Obecnie nie u篡wana (ㄆczaj 2011).
Krakowskie. Ga陰zki (z li軼i lub kwiat闚) do dekoracji palm na Niedziel Palmow wianuszka 鈍i璚onego dnia 鏀mego oktawy Bo瞠go Cia豉 (Gosty雟ka 1962).

Krak闚. Zakonnice z klasztoru w ζgiewnikach robi r騜a鎍e z k這koczki (Potacza豉 2008).

KARPATY

Brenna (Cieszyn). Jak opisa豉 安ib闚na (1929) :„Wierzyli i przypisywali wielk moc czarodziejsk „k這koczowi”. Jednego dnia pewnemu gospodarzowi wszystkie owce dosta造 zawrotu g這wy, le瘸造 jak martwe na ziemi. Mia starego owczarza, ten nie traci g這wy, poszed i urzn掖 ga陰zk z k這kocza, trzyma przed sob obiema r瘯ami, ale tylko palcami, wskazuj帷ymi i poszed na miejsce, gdzie wszystkie owce musia造 przechodzi. Nagle mu si ga陰zka pochyli豉 ku ziemi, on zacz掖 ni grzeba w ziemi i znalaz kawa貫k z瑿u ko豉 m造雟kiego, kt鏎y kto wymy郵nie tam zakopa. Wzi掖 ten kawa貫k i poszed z nim za granic maj皻no軼i swego gospodarza, spali go na „s御iednim gruncie”. Gdy przyszed z powrotem, wszystkie owce ju sta造 na nogach i pas造 si”.

Siedlce, Trzycie i 瘯a (Nowy S帷z). K這koczka. W Niedziel Palmow robi這 si z niej palmy (Koch 1898).

Podegrodzie (parafia): Gostwica, Brzezna, Podegrodzie (Nowy S帷z). Knokocyna (K這koczka po逝dniowa) – to chyba pomy趾a druku – powinny by kuokocyna. 安i璚ona w palmach na Niedziel Palmow. W tym celu gatunek ten by sadzony w ogrodach (Frankowski 1914).

Zawoje (niezidentyfikowany lokalizacja – Zawoje w pobli簑 Rymanowa lub Zawoja w pobli簑 Suchej Beskidzkiej, prawdopodobnie ta druga). W 鈍i璚onych bukietach na 15 sierpnia, aby chroni krowy, gdy po趾n gwo寮zia. (Materia造 R瘯opi鄉ienne Pa雟twowego w Krakowie Gimnazjum 疾雟kiego 1927, za ㄆczaj (2009)).

Okolice miasteczka Gryb闚 (Nowy S帷z). Ga陰zki (z li軼i lub kwiat闚) do dekoracji palm na Niedziel Palmow i wie鎍e 鈍i璚one w Oktaw Bo瞠go Cia豉 (Gosty雟ka 1962).

K帷lowa (Nowy S帷z). Wianki 鈍i璚one w Oktaw Bo瞠go Cia豉, ga陰zki k這koczki by造 zakopywane w rogach p鏊 o p馧nocy (Gosty雟ka 1962).

Ropa (Gorlice). Wianki 鈍i璚one w Oktaw Bo瞠go Cia豉, ga陰zki k這koczki by造 zakopywane w rogach p鏊 o p馧nocy (Gosty雟ka 1962).

Biecz i okolice (Gorlice). Ma貫 krzy瞠, do 1 cm d逝go軼i, wykonane z drewna, przywi您ywano do rog闚 byd豉, aby chroni je przed czarami, gdy schodzi造 z pastwisk (Gosty雟ka 1962); Ga陰zki (z li軼i lub kwiat闚) do dekoracji palm na Niedziel Palmow i wiank闚 鈍i璚onych w Oktaw Bo瞠go Cia豉 (Gosty雟ka 1962).

Stary 痂igr鏚 (Jas這). 安i璚one w bukietach na Zieln. Wierzono, 瞠 po鈍i璚one nasiona mia造 przynie嗆 urodzaj dla bobu (ㄆczaj 2008).

痂igr鏚 (Jas這). Drewno u篡wane do wyrabiania bijak闚 do maselnic (Gosty雟ka 1962; potwierdzone przez moje badania terenowe ze Starego 痂igrodu).

ㄊsa G鏎a (Jas這). 安i璚ona w bukietach na Zieln (ㄆczaj 2008).

Ko豉czyce (Jas這). Drewno u篡wane do bijak闚 do maselnic (Gosty雟ka 1962). Wianki 鈍i璚one w Oktaw Bo瞠go z k這koczk by造 u篡wane jako kadzid這 dla kr闚 przed pierwszym wiosennym wypasem, w celu zwi瘯szenia produkcji mleka i ochrony przed czarami (Gosty雟ka 1962).

Nienasz闚 (Jas這). W roku 2008 鈍i璚ono j w jednym bukiecie na Zieln (ㄆczaj 2008).

okolice Iwonicza: Iwonicz, Klimk闚ka, Wr鏏lik Kr鏊ewski, Miejsce Piastowe, G這wienka, Suchod馧, Rogi, R闚ne, Jasionka, Lubatowa, Lubat闚ka (Krosno). K這kocina. W Niedziel Palmow palmy (tzw. „bagni皻a”) z tego gatunku by造 u篡wane jako kadzid這 dla kr闚: po urodzeniu lub na pocz徠ku wiosennego wypasu; tymczasem palmy dla koni robiono z cisu (Gustawicz 1900: 58).

Jasionka (Krosno). Na prze這mie XX i XXI w. drewna u篡wano do wyrobu lufek (przed逝瘸nie papieros闚) przez pracownik闚 le郾ych, a niekt鏎e kobiety wiejskie mia造 r騜a鎍e wykonane z nasion k這koczki (ㄆczaj 2009).

Lipowica (Krosno). Do niedawna 鈍i璚ona w bukietach na Zieln. W roku 2008 nie zaobserwowa貫m ani jednej (ㄆczaj 2008); drewno u篡wane do t逝czk闚 do maselniczek i drewniane na szpilki do obuwia (Gosty雟ka 1962).

Miejsce Piastowe (Krosno), jeden z mnich闚 z klasztoru Michalit闚 robi r騜a鎍e z k這koczki (ㄆczaj 2009).

R闚ne (Krosno). Kukoczka. Jeden krzew ro郾ie ko這 rzeki Jasio趾i, u篡wano go na bukiety na Zieln, a dzieci robi造 z nasion korale (ㄆczaj 2009).

okolice Dukli (Krosno). Ga陰zek u篡wano do dekoracji kapliczek (Marsza貫k 2008).

St瘼ina (Strzy鄴w). Uprawiana w ogrodach i dawniej wykorzystywana do produkcji r騜a鎍闚 (ㄆczaj 2009).

Cieszyna (Strzy鄴w). Uprawiana w ogrodach i dawniej u篡wana w 鈍i璚onych bukietach na Zieln (ㄆczaj 2009).

Lubzina (Ropczyce). We Wniebowst徙ienie (w artykule z RPTD (ㄆczaj 2009) mylnie poda貫m „Wniebowzi璚ie”) specjalny „kokockowy odpust” jest organizowany jest w miejscowym ko軼iele, 鈍i璚i si wtedy ga陰zki k這koczki (Potocza豉 2008: 7); ma貫 krzy瞠 wykonane ze 鈍i璚onego drewna przybija si nad drzwiami (Gosty雟kiej 1962).

okolice Sanoka (Krosno i Sanok): Biedacz, Czerte, Ja熤ierza, Kostarowce, Ryman闚, Sanok. K這koczka (豉ci雟ka nazwa podana w tek軼ie to szak豉k pospolity, ale artyku jest pe貫n zupe軟ie niew豉軼iwych nazw 豉ci雟kich, wi璚 mo瞠my za這篡, 瞠 autor mia na my郵i k這koczk). W palmach na Niedziel Palmow. Wed逝g mieszka鎍闚 ro郵ina przypomina trzcinowe ber這 Chrystusa i dlatego by陰 stosowana jako kadzid這 dla kr闚, po to, 瞠by mas這 by這 鄴速e (Sulisz 1906).

Niechobrz (Rzesz闚), jeden z ksi篹y wyrabia r騜a鎍e z k這koczki (ㄆczaj 2009).

Gniewczyna (Przeworsk), kapurczka, ga喚zie wykorzystywane do dekoracji budynk闚 i krowich rog闚 (Lebeda 2002: 199).

okolice Przeworska (Przeworsk), drewno u篡wane do wyrobu krzy篡k闚 (Potocza豉 2008: 7).

Przemy郵, zakonnice zbiera造 nasiona w okolicach Krasiczyna do wyrobu r騜a鎍闚 (Potacza豉 2008).

okolice Przemy郵a. Z drewna robiona obcasy do but闚 (Gosty雟kiej 1962).

ROZTOCZE

ㄆkowa (Bi貪oraj), kapurczka, u篡wana do wyrobu r騜a鎍闚. Owijano j tak瞠 wok馧 rog闚 krowich aby chroni byd這 przed czarownicami (Lebeda 2002: 199).

Brusno i Podemszczyzna (Lubacz闚), istniej nawet specjalne plantacje nasienne do wyrobu r騜a鎍闚 (Gosty雟ka 1962).

Jackowy Ogr鏚 (chyba okolice Tomaszowa Lubelskiego), mieszkaniec, Pan Ludwik Wa積y robi r騜a鎍e z k這koczki (Marsza貫k 2008).


Bibliografia

Frankowski E., 1914. Niedziela Palmowa w kotlinie S康eckiej. Ziemia 5(1): 215-217.

Gerhardt J., 1885. Flora von Liegnitz. Liegnitz.

Gosty雟ka M., 1961. Rozmieszczenie i ekologia k這koczki po逝dniowej (Staphylea pinnata L.) w Polsce. Rocznik Arboretum K鏎nickiego 6: 5-71.

Gosty雟ka M., 1962. Zwyczaje i obrz璠y ludowe w Polsce zwi您ane z k這koczk po逝dniow (Staphylea pinnata L.). Rocznik Dendrologiczny 16: 113-120.

Gustawicz B., 1900. O ludzie Poddukla雟kim w og鏊no軼i, a Iwoniczanach w szczeg鏊no軼i. Lud 6: 36-80.

Hegi G., 1925. Illustrierte Flora von Mitte-Europa 5(1), Verlag J.F. Lehmann, Munich.

Hyla W., 1938. Zabytki i osobliwo軼i powiatu cz瘰tochowskiego. Ziemia Cz瘰tochowska 2: 112-113.

Hendrych R., 1980. Kommt Staphylea pinnata in B鐬men als ursprngliche Art vor? Preslia 52: 35-53.

Jundzi陶 B.S., 1799. Botanika stosowana czyli wiadomo軼i o w豉sno軼iach y u篡ciu ro郵in. Wilno.

Kang, Y., ㄆczaj, ., Ye, S., Zhang, S., Kang, J., 2012. Wild food plants and wild edible fungi of Heihe valley (Qinling Mountains, Shaanxi, central China): herbophilia and indifference to fruits and mushrooms. Acta Societatis Botanicorum Poloniae, 81(4): 405-413.

Klichowska M., 1956. Materia ro郵inny z Opola z X-XII w [Plant remains from the 10th-12th century found in Opole]. Pomorania Antiqua 6: 353-362.

Koch A., 1898. Po鈍i璚anie p鏊. Lud 4: 184-185.

Kolberg O. 1888. Obrazy etnograficzne. Pokucie, Przemyskie, Krakowskie.

Kolberg O., 1988. Lud: Jego zwyczaje, spos鏏 篡cia, mowa, podania, przys這wia, obrz璠y, gus豉, zabawy, pie郾i, muzyka i ta鎍e. Wielkie Ksi瘰two Pozna雟kie. Cz窷 VII. Dzie豉 Wszystkie, t. 15. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wroc豉w-Pozna.

Kone鋝y B.V., 1894. Vypsani kloko鋘ov嶭o d鷫va moci. esky Lid – sbornik v幯ovan studiu lidu 鋀sk嶭o v ehach, na Morav, na Slezsku a na Slovensku. Praha.

Korna J., Wr鏏el J., 1972. Materia造 do atlasu rozmieszczenia ro郵in naczyniowych w Karpatach polskich. 5. Staphylea pinnata L.[Materials to the Atlas of ditribution of vascular plants in the Polish Carpathian Mts. 5. Staphylea pinnata L.]. Rocznik Dendrologiczny 26: 27-31.

Krescentyn P., 1549. Ksi璕i o gospodarstwie y o opatrzeniu rozmno瞠nia rozlicznych po篡tk闚 ka盥emu stanowi potrzebne, ksi璕i sz鏀te. Krak闚

Lata這wa M., 1994. The archaeobotanical record of Staphylea pinnata L. from the 3rd/4th century A.D. in northern Poland. Vegetation History and Archaeobotany 3: 121-125.

Lebeda A., 2002. Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Tom 6. Wiedza i wierzenia ludowe. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wroc豉w – Cieszyn.

ζdowski S.P., 1804. Historya naturalna Kraiu Polskiego czyli Zbi鏎 kr鏒ki przez alfabet u這穎ny, Zwierz徠, Ro郵in i Minera堯w znayduj帷ych si w Polszcze i Litwie. Krak闚.

ㄆczaj ., 2008. Bukiety 鈍i璚one w dniu Matki Boskiej Zielnej w Beskidzie Niskim i Do豉ch Jasielsko-Sanockich. P豉j 36: 56-65.

ㄆczaj ., 2009. Bladdernut (Staphylea pinnata L.) in Polish folklore. Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego 57: 23-28.

ㄆczaj ., 2011 Changes in Assumption Day Herbal Bouquets in Poland: a nineteenth century study revisited. Economic Botany, 65(1): 66-75.

Marsza貫k E., 2008. 安i皻e ziele. Echa le郾e 567 (8):37-39.

Modlitewnik Seraficki, 1935. Krak闚.

Oklejewicz K., Nied德iecka J., Stadnicka A.. 2008. Rozmieszczenie k這koczki po逝dniowej (Staphylea pinnata L.) w Karpatach Polskich. Distribution of bladdernut (Staphylea pinnata L.) in the Polish Carpathians. Rocznik Dendrologiczny 56: 75-84.

Potocza豉 K., 2008. Cudowny krzew chroni od z造ch mocy. Nowiny 20.3.2008

Rz帷zy雟ki G., 1721. Historia naturalis curiosa regni Poloniae... Sandomierz.

姆stek V., 1932. Kloko (Staphylea pinnata L.). esky V鋀la 66(4): 133, 66(5): 177.

Sobotka P., 1879. Rostlinstvo a jeho vznam v n嫫odn獳h p疄n獳h, pov鮀tech, b奫獳h, ob鷻dech a pov鬳塶h slovanskch. Matica 鋀ska, Praha.

Sulisz J., 1906. Zwyczaje wielkanocne w Sanockiem. Lud 12: 309-318.

Szubert M., 1827. Opisanie drzew i krzew闚 le郾ych Kr鏊estwa Polskiego. Warszawa.

字odo A. 1992. K這poty z k這koczk [Troubles with Staphylea pinnata L.] Wiadomo軼i botaniczne 36(1/2): 63-67.

安ib闚na E., 1929. Materja造 ludoznawcze. Zebra豉 Ernestyna 安ib闚na w鈔鏚 ludu w Brennej w ostatnich latach. Zaranie 奸御kie, 5(3): 153-154.

Udziela S., 1931. Ro郵iny w wierzeniach ludu krakowskiego. Lud 30: 36-75.

Varchol N., 2002. Roslini v narodnih povir’殠 Rusiniv-Ukrainciv Pr漡iv寡ini. Pre雊v (Slovakia). EXCO, Edmonton (Canada).

Zaj帷 A, Zaj帷 M. (eds), 2001. Atlas rozmieszczenia ro郵in naczyniowych w Polsce. Uniwersytet Jagiello雟ki, Krak闚.


Tab. 1 Tradycyjne u篡tkowanie k這koczki w Polsce – podsumowanie.

U篡tkowanie Ilo嗆 wzmianek
ga陰zki do palm na Niedziel Palmow 9
ga陰zki z owocami 鈍i璚one na Wniebowzi璚ie NMP (15 sierpnia) 8
nasiona do wyrobu r騜a鎍闚 8
kwitn帷e ga陰zki 鈍i璚one w Oktaw Bo瞠go Cia豉 6
drewno do maselniczek 4
drewno na ma貫 krzy篡ki 3
ga陰zki przywi您ywane do rog闚 krowy w celu magicznej ochrony 3
nasiona dawane dzieciom na szcz窷cie 1
ga陰zki do czyszczenia naczy 1
ga陰zka jako r騜d磬a do wyszukiwania przedmiot闚 w ziemi 1
lek dla kr闚 1
drewno w ochronie przed czarami 1
drewno do wyrobu lulek do palenia 1
ga陰zki do dekoracji dom闚 1
ga陰zki do dekoracji kapliczek przydro積ych 1
ga陰zki 鈍i璚one w dzie Wniebowst徙ienia 1


Korekta przez: Radek Ziemic (2015-01-01)


Zaloguj si - aby napisa komentarz   Rejestracja - je郵i nie masz konta w Tarace

x

Szybki przegl康 Taraki

[X] Logowanie:

- e-mail jako login
- has這
Zaloguj
Pomi   Zapomnia貫m/am has豉!

Zapisz si (za堯 konto w Tarace)