Przejd do Taraki mobilnej! - masz w御ki ekran.

05 marca 2001

Dariusz Rozmus

Saqaliba: S這wianie w Maghrebie
Obecno嗆 S這wian na dalekim zachodzie 鈔edniowiecznego 鈍iata Islamu

Arabskoj瞛yczne 廝鏚這 historyczne kronikarza al-Bakriego (przekazane nam dzi瘯i monumentalnej pracy orientalisty McGuckin de Slane`a wykonanej jeszcze w po這wie XIX w.) b璠帷e przede wszystkim opisem p馧nocnej Afryki w wieku XI wskazuje, i we wczesnym 鈔edniowieczu (IX-X w.) w muzu軛a雟kich krajach Maghrebu pojawi造 si grupy ludno軼i nazywane przez Arab闚 Saqaliba. Ludzie okre郵ani takim mianem, znani z innych 鈔edniowiecznych kronik, odegrali r闚nie znacz帷 polityczna rol na P馧wyspie Iberyjskim. Pozwol sobie na cytat z wydanej w 1997 roku Historii Hiszpanii: "W latach 1009 -1031 muzu軛a雟ka Hiszpania pogr捫y豉 si w politycznym chaosie (...) W al-Andalus dochodzi這 w tym czasie do ostrych zatarg闚 pomi璠zy S這wianami (sic) i Berberami..." Kto o tym s造sza? Zapewniam, 瞠 nawet nie wszyscy orientali軼i.

Powr鵵my do kronikarza al-Bakriego. Wiemy o nim, 瞠 nale瘸 do wybitniejszych historyk闚 i geograf闚 鈍iata arabskiego. Pochodzi z podupad貫go ksi捫璚ego rodu. Zmar w Kordobie w 1094 roku ery chrze軼ija雟kiej. Do najwybitniejszych dzie tego kronikarza nale篡 m. in. Kitab al-masalik wa`l mamalik (Ksi璕a dr鏬 i kr鏊estw). Znajduje si w niej wiele istotnych informacji o ludach s這wia雟kich w tym, o czym wie niewielu, s造nna spisana w Pradze relacja kupca 篡dowskiego Ibrahima ibn Jakuba. A wi璚 to nie s這wa Ibrahima ibn Jakuba o pa雟twie Mieszka zas逝guj na uwag, ale przekazana przez al-Bakriego, a wi璚 po鈔ednio (sic!), o nich relacja. Trzeba tutaj zaznaczy, 瞠 dzie這 al-Bakriego posiada w du瞠j mierze charakter przewodnika, w kt鏎ym zamieszcza on obok opisu tras dla kupc闚 i podr騜nik闚, r闚nie kr鏒kie informacje dotycz帷e poszczeg鏊nych miast, a tak瞠 dzieje rodzin lokalnych emir闚. Opisy geograficzne i kronikarskie wzbogaca on strofami wierszy i sentencjami, kt鏎e na 鈔edniowiecznym kronikarzu zrobi造 wra瞠nie. Aby zrozumie klimat tego dzie豉 trzeba nam wiedzie, 瞠 dla autora wa積e jest barwne przedstawienie sceny i dramatyzmu opisywanego wydarzenia (np. jak bardzo b造szcza豉 zbroja wodza). Podanie natomiast kiedy to opisane wcze郾iej wydarzenie mia這 miejsce, nale篡 ju do rzadko軼i. Niemniej jednak nieliczne daty pojawiaj帷e si w tek軼ie wskazuj na chronologiczny tok narracji.

Termin Saqaliba u篡wany przez niego oraz innych kronikarzy 鈔edniowiecznych, jest najprawdopodobniej kalk j瞛ykow 豉ci雟kich s堯w: sqlavus, sclavus, slaves. Odnosi豚y si w闚czas do S這wian lub niewolnik闚.

Inna teoria g這si, 瞠 pochodzi od okre郵enia Sclaveni, kt鏎ym to w dziele Jordanesa okre郵ono jeden z wielkich od豉m闚 S這wian. Drudzy nosili miano Ant闚.

Uto窺amienie obu desygnat闚 terminu sqlavus, sclavus, slaves - S這wianin i niewolnik - wynik這by z faktu, i S這wianie docierali w闚czas do Maghrebu i zwi您anego z nim w闚czas politycznie i kulturowo P馧wyspu Iberyskiego g堯wnie jako niewolnicy. Czy by豉 to jednak tylko jedyna mo磧iwo嗆?

O skali i zasi璕u arabsko-篡dowskiego handlu niewolnikami 鈍iadczy zar闚no znacz帷a ilo嗆 monet arabskich znajdywana w odpowiednich warstwach archeologicznych 鈔odkowej Europy, jak i 豉ci雟koj瞛yczne 廝鏚豉 pisane, wskazuj帷e Prag jako regionalne centrum handlu niewolnikami. Powr鵵my jednak do Maghrebu.

Analiza dost瘼nych 廝鏚e wskazuje, i - wbrew skojarzeniu zawartemu w nazwie (S這wianin=niewolnik) - w uj璚iu 鈔edniowiecznych kronikarzy arabskich Saqaliba stanowili pr篹n i znacz帷 politycznie grup, kt鏎a odcisn窸a swe pi皻no na dziejach p馧nocnej Afryki. Regionem, w kt鏎ym odegrali oni najwi瘯sz rol jest masyw Rifu w p馧nocnym Maroku.

W IX i X w. istnia這 tam samodzielne (lepiej oddaje ten stan okre郵enie cz窷ciowo niezale積e) pa雟two (emirat Nekur /Nukur /Nakur /Nekor). Oddajmy g這s jednemu z najwybitniejszych orientalist闚 polskich w XX wieku. Jak pisze T. Lewicki "(...) na dworze w豉dcy ma貫go, ale do嗆 wa積ego pa雟tewka arabsko-berberskiego zwanego Nukur (...) istnia豉 gwardia s這wia雟ka. Z opisu pewnego zdarzenia zanotowanego przez al-Bekriego wiemy, 瞠 gwardia ta stanowi豉 podpor miejscowej dynastii i cieszy豉 si du篡mi wzgl璠ami emir闚. Sytuacja taka istnia豉 a do pocz徠ku XI w., kiedy Saqaliba, korzystaj帷 z trudnej sytuacji politycznej pa雟tewka za膨dali od 闚czesnego su速ana Sa`ida ibn Saliha formalnego uwolnienia z pozornej niewoli, w jakiej si znajdowali. Po otrzymaniu odmownej odpowiedzi, Saqaliba, popierani przez innych cz這nk闚 dynastii Nukur, wycofali si w g鏎y po這穎ne w pobli簑 miasta Nukur i za這篡li warowny ob霩 w pewnej miejscowo軼i, kt鏎 od nich nazwano Qarjat as-Saqaliba ("Wie S這wian").

Drobnym wk豉dem pisz帷ego te s這wa do ca這軼i zagadnienia jest u軼i郵enie czasu wspomnianej w cytacie rewolty. Analiza tekstu arabskiego ujawni豉, 瞠 wydarzenia zwi您ane z rewolt as-Saqaliba nie mog造 mie miejsca p騧niej ni na pocz徠ku X w. (na pewno przed rokiem 916 ne). Istnieje nawet mo磧iwo嗆, 瞠 dzia這 si to pod sam koniec IX w.

Oczywi軼ie wydarzenia opisane w cytacie kronikarz przedstawi bardzo barwnie. S這wianie stanowili w emiracie rodzaj policji, gwardii pa豉cowej. Do buntu sk這nili ich cz這nkowie rodziny obejmuj帷ego tron m這dego emira. Przewr鏒 pa豉cowy nie uda si. Pokonani musieli uchodzi. Gdzie? Ze 廝鏚豉 mo瞠 wynika, 瞠 dalsze utarczki trwa造 jeszcze jaki czas.

Osobn spraw jest lokalizacja warownej "Wsi S這wian". W tym przypadku 廝鏚這 jest do嗆 enigmatyczne, przekazuje nam tylko og鏊ne stwierdzenie, 瞠 wie za這穎no nieopodal stolicy emiratu. Pr騜no dzisiaj poszukiwa na mapach Maroka miasta Nukur (Nekor, Nakur). Stolica emiratu sta豉 si obecnie niewiele znacz帷 niewielk miejscowo軼i. ζtwo natomiast mo瞠my zlokalizowa rzek, nad kt鏎 wzniesiono niegdy interesuj帷e nas miasto. Nosi ona nazw wadi al-Nakur.

Warto doda, 瞠 na starych mapach datowanych do XVIII w. madina al-Nakur/Nekor/Nukur wyst瘼uje jako miasto wyra幡ie zaznaczone. Mam tutaj na my郵i mapy znajduj帷e si w zbiorach Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Podawanie sygnatur nie jest tutaj konieczne poniewa miasto Nukur po這穎ne nad rzek o tej samej nazwie mo積a odnale潭 na prawie ka盥ej mapie p馧nocnej Afryki starszej ni XIX wiek. Rozbie積o軼i co do nazwy samego miasta powstaj ze wzgl璠u na r騜n wokalizacj (czyli wstawienia samog這sek do sp馧g這skowego zapisu) s這wa arabskiego.

Trzeba przyzna, 瞠 tereny 鈔edniowiecznego emiratu budz zainteresowanie 鈔odowisk naukowych. Wydaj si wa積e dla samych Maroka鎍zyk闚, tym bardziej, 瞠 wi捫 si one z pocz徠kami islamizacji teren闚 dzisiejszego Maroka. Zainteresowanie za tym zagadnieniem w Maroku odpowiada dok豉dnie naszym zainteresowaniom pocz徠kami chrystianizacji Polski. Dlatego te ju w latach pi耩dziesi徠ych przeprowadzono rekonesans tych teren闚, o czym donosi w kr鏒kim komunikacie Ahmed Mekinasi. Na Uniwersytecie Paryskim powsta這 kilka prac doktorskich po鈍i璚onych powy窺zej tematyce (Prospection archeologique dans le Rif. Zone de l`ancien royaume de Nakur). Przyk豉dowo P. Cressier opracowa豉 umocnienia obronne w g鏎ach Rif. Pod koniec lat 90 - tych pochodz帷y z Rifu badacz arabski w dziele pt. "Pa雟two (rodu) Salih闚" po raz kolejny zestawi 廝鏚豉 oraz przedstawi hipotetyczne po這瞠nie qarjat as-Saqaliba - wsi S這wian.

W 1980 i 1981 roku ameryka雟ko-maroka雟ka ekspedycja przeprowadzi豉 sonda瞠 w sze軼iu najstarszych miastach Maroka, w tym te w madina al-Nakur (wersja nazwy przekazana przez autor闚 komunikatu).

Nie ods這ni皻o opisanego przez 鈔edniowiecznego kronikarza miasta sk豉daj帷ego si co najmniej z dw鏂h cz這n闚 - w豉軼iwe miasto i po這穎na powy瞠j cytadela. Nie odnaleziono 郵ad闚 osadnictwa, kt鏎e obejmowa這 Berber闚, Arab闚 w tym, je郵i wierzy kronikarzowi, w cz窷ci potomk闚 klan闚 po逝dniowo arabskich, 砰d闚, a tak瞠 by mo瞠 S這wian. Okazjonalnie mo積a spodziewa si w warstwach kulturowych miasta 郵ad闚 norma雟kiego najazdu. Dok豉dnie w czasach gdy Saqaliba - S這wianie pr鏏owali przej望 kontrol nad tym obszarem p馧nocne Maroko napadali Wikingowie. Samo miasto ucierpia這 te od napa軼i tajemniczego ludu al-Baranis.

Jak wida sama stolica czeka na przebadanie. Je瞠li za chodzi o "wie S這wian - qarjat as-saqaliba" nie jest ona nazw w豉sn grodu za這穎nego przez zbuntowanych S這wian. Kronikarz opisuj帷 to wydarzenie po ok. dwustu latach najprawdopodobniej nie zna nazwy w豉snej jak nadali swojej wiosce uchod嬈y. Ca趾iem mo磧iwe, 瞠 gdzie w g鏎ach Maroka, mo磧iwie, 瞠 w masywie Rifu przetrwa toponim lub toponimy, kt鏎e mog by pochodzenia s這wia雟kiego. Przecie nikt nie przeprowadza takowych bada, bior帷 pod uwag fantastyczn na pierwszy rzut oka tematyk - S這wianie w Maroku, pomijaj帷 oczywi軼ie wsp馧czesnych turyst闚.

Zdawa sobie oczywi軼ie musimy spraw z tego, 瞠 sytuacja etniczna w Maroku przedstawia si nawet (a by mo瞠 zw豉szcza) we wsp馧czesnych nam czasach niezwykle skomplikowanie. Problem ma這 znanego dotychczas kr鏊estwa Nekur, w kontek軼ie osadnictwa Saqaliba, budzi od niedawna coraz wi瘯sze zainteresowanie 鈍iatowych i maroka雟kich 鈔odowisk naukowych. W tych okoliczno軼iach celowe by這by w陰czenie si do bada nad s這wia雟kimi elementami przesz這軼i p馧nocnej Afryki tak瞠 badaczy polskich, mog帷ych wnie嗆 nowe spojrzenie i nowy zakres kompetencji (np. j瞛ykowych).

Na koniec trzeba wyja郾i, 瞠 wielu badaczy zachodnioeuropejskich nie uto窺amia terminu Saqaliba tylko i wy陰cznie ze S這wianami. W ich uj璚iu termin ten odnosi si do ludzi z p馧nocy o jasnej karnacji. S康z, 瞠 jest to b喚dne za這瞠nie. 盍鏚豉 arabskie rozro積iaj Norman闚 (al-Mad簑s), Frank闚 (Farand瘸), Bizantyjczyk闚 (ar-Rumi), S這wian (Saqaliba), podobnie 廝鏚這 篡dowskie list Chasadaja ben Szaprut do w豉dcy Chazar闚 z X wieku, w kt鏎ym S這wianie wyst瘼uj jako Seqlab. Wielokrotnie mog這 si oczywi軼ie zdarzy, 瞠 kronikarz arabski przypisa to okre郵enie jasnow這semu Europejczykowi, jednak瞠 w znaczeniu og鏊nym chodzi這 tu zawsze o S這wian. W okresie ekspansji arabskiej to w豉郾ie S這wianie stanowili najaktywniejsz grup ludno軼i europejskiej. Dobiega豉 w豉郾ie ko鎍a jedna z najwi瘯szych w dziejach ludzko軼i fal ekspansji, kt鏎a obj窸a ca陰 鈔odkow i po逝dniowo-wschodni Europ (w豉軼iwie skala jej mo瞠 by por闚nywana do nowo篡tnego zasiedlenia Nowego 安iata). Zaj皻o wtedy grecki Peloponez, g鏎y Arkadii. S這wianie dotarli do Anatolii oraz Syrii. Pojawili si rownie w Skandynawii. Chocia瘺y ze wzgl璠闚 strategicznych elita arabska doskonale musia豉 wiedzie z kim ma do czynienia.

Losy za osadnik闚 w Maghrebie mog造by pos逝篡 za scenariusz dobrego filmu przygodowego.

Dariusz Rozmus


毒鏚豉 :

de Slane: Description de L` Afrique Septentrionale par Abou - Obeid - el - Bekri, texte arabe, Algier 1911 r., praca zosta豉 wykonana du穎 wcze郾iej ze wzgl璠u na to, 瞠 wst瘼 napisany przez de Slane nosi dat 20 lipiec 1857 rok. Warto doda, 瞠 kronika al - Bakriego jest pierwszym i przez to jedynym oryginalnym 廝鏚貫m do dziej闚 emiratu Nukur.
T. Lewicki, Osadnictwo s這wia雟kie i niewolnicy s這wia雟cy w krajach muzu軛a雟kich, "Przegl康 Historyczny" 1952, t. 43, nr 3/4, s. 490
T. Lewicki, has這 "S這wianie w Afryce" [ w: ] "S這wnik Staro篡tno軼i S這wia雟kich", Wroc豉w - Warszawa - Krak闚 1961, t. 1,
T. Lewicki, 毒鏚豉 arabskie do dziej闚 s這wia雟zczyzny, Wroc豉w 1969, t. 2, s. 70, 270
A. Dziubi雟ki, Historia Maroka, Wroc豉w - Warszawa - Krak闚 1983, s. 36 - 39
C. S. Coon, Tribes of the Rif, Harvard African Studies - Peabody Museum of Harvard University Cambrige, Mass., U. S. A. 1931, vol. IX, s. 27 - 33
K. Skar篡雟ka-Boche雟ka, has這 " Bakri (al-) abu Ubajd" [w: ] Ma造 S這wnik Kultury 安iata Arabskiego, Warszawa 1971, s. 93
A. 畝ki, Archeologia g鏎 i problemy archeologii karpackiej, "Acta Archeologica Carpatica" 1963
J. Hrbek, Die Slawen im dienste der Fatimiden, "Archiv Orientalni" 1953, t. 21, s. 543 - 81
D. Rozmus, A More Precise Dating of the as-Saqaliba Rebellion in the Medieval Maghrib, " Folia Orientalia" 1996, vol. XXXII
D. Rozmus, Qarjat as-Saqaliba "Slavia Antiqua" tom 39/ 1999
D. Rozmus, Al Baranis - plemi czy termin? "Przegl康 Orientalistyczny" nr 1-2 /2000
P. Cressier, Structures fortifiees et defesives du Rif (I) Les Qasba-s Ismailiennes, "Bulletin D`Archeologie Marocaine" 1981/82, tom XIV, s. 257-276
Ch. L. Redman, Survey and test excavation of six medieval islamic sites in northern Morocco, "Bulletin D`Archeologie Marocaine" 1983-84, tom XV, s. 339-343
A. Mekinasi, Reconocimientos Arqueologicos en el Rif, "Hesperis - Tamuda" Rabat 1959, s. 156-158
Manuel Tunon de Lara, Julio Valdeon Baruque, Antonio Dominques Ortz, Historia Hiszpanii, Krak闚 1997
T. E Modelski, Kr鏊 "Gebalim" w li軼ie Chasdaja. Studium historyczne z X w., Lw闚 1910
K. T. Witczak, Kr鏊 Gebalim w li軼ie Chasdaja - nowa interpretacja, "Roczniki Historyczne", rocznik LX / 1994, s. 5 - 19
G. Labuda, S這wia雟zczyzna staro篡tna i wczesno鈔edniowieczna, Pozna 1999


komentarze

[foto]

1. Saqaliba • autor: Adrian Leszczy雟ki2014-12-05 10:54:09

Taki ciekawy artyku i nikt go nie skomentowa. Przy tej okazji pragn wspomnie, 瞠 niedawno, bo 19.11.2014 r. ukaza si na portalu wp.pl artyku Artura Szrejtera na ten sam temat: http://historia.wp.pl/title,Wojownicy-rzezancy-i-naloznice-dawni-Slowianie-na-krancach-swiata,wid,17038069,wiadomosc.html

Artur Szrejter to ten sam autor, kt鏎y napisa wspominan na tarace przez Katarzyn Urbanowicz ksi捫k "Pod poga雟kim sztandarem. Dzieje tysi帷a wojen S這wian po豉bskich od VII do XII wieku". Recenzja ksi捫ki jest tutaj.

Ja do tego artyku逝 pragn doda jedn dygresj, jaka pojawi豉 si kiedy w dyskusji na jednym z portali historycznych: istnieje zagadka czy wspominani w artyku豉ch S這wianie, kt鏎zy przybyli do Hiszpanii i Afryki to niewolnicy zakupieni przez arabskich i 篡dowskich kupc闚 czy mo瞠 to potomkowie Wandal闚, Sweb闚 i Alan闚, kt鏎zy tam pozostali i zacz瘭i s逝篡 jako 穎軟ierze i gwardzi軼i w nowo powsta造ch arabskich pa雟twach? Ka盥a odpowied twierdz帷a na oba pytania mo瞠 by prawdziwa. Mog by te obie jednocze郾ie prawdziwe. Kiedy ju o tym pisa貫m: warto by這by przeprowadzi badania genetyczne grob闚 wandalskich, swebskich i ala雟kich z tamtego terenu. Wiele by to wyja郾i這. Mo瞠 doczekamy i tego...?

2. Saqaliba • autor: R1a1a72018-04-15 05:43:00

Saqaliba -  od 豉ci雟kich?  sqlavus, sclavus, slaves Wed逝g mnie  Saqaliba to du穎 starsze okre郵enie pochodz帷e od nazwy Soko這ci.

Zaloguj si - aby napisa komentarz   Rejestracja - je郵i nie masz konta w Tarace

x

Szybki przegl康 Taraki

[X] Logowanie:

- e-mail jako login
- has這
Zaloguj
Pomi   Zapomnia貫m/am has豉!

Zapisz si (za堯 konto w Tarace)