zdj璚ie Autora

19 lipca 2012

Wojciech J騧wiak

z cyklu: Auto-promo Taraki 2 (odcink闚: 151)

Co z tym 瞠laznym wilkiem?

Kategoria: Projekt Taraka

« Kr鏒ka wycieczka na Mazury z ksi捫k Pinchbecka Abonament Taraki po nowej cenie »

Jak powsta這 Wilno? Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”, X.4, „Dyplomatyka i 這wy” pisze oto:

/.../ I Giedymina, kiedy na Ponarskiej G鏎ze,
Przy ognisku my郵iwskim, na nied德iedziej sk鏎ze
Le瘸, s逝chaj帷 pie郾i m康rego Lizdejki,
A Wilii widokiem i szumem Wilejki
Uko造sany, marzy o wilku 瞠laznym,
i zbudzony, za bog闚 rozkazem wyra幡ym
Zbudowa miasto Wilno, kt鏎e w lasach siedzi
Jak wilk /.../

I dodaje przypis dla tych, co by nie wiedzieli: „Pod逝g tradycji, wielki ksi捫 Gedymin mia sen na G鏎ze Ponarskiej o wilku 瞠laznym i za rad Wajdeloty Lizdejki za這篡 miasto Wilno.”

W niewyczerpanej i wszechm康rej Sieci mamy te ca陰 Legend o 疾laznym Wilku, kt鏎 Mickiewicz ledwie zaanonsowa:

Legenda o powstaniu Wilna jest bardzo popularna, zna j ka盥y Litwin. Za這瞠nie Wilna wi捫e si z osob wielkiego ksi璚ia litewskiego Giedymina, kt鏎ego pomnik stoi na placu Katedralnym.

Dawno, dawno temu wielki ksi捫 litewski Giedymin polowa w lasach w dolinie 安intoroga [lit. 宗entaragis, zob. te w rosyjskiej Wiki...]. Zm璚zony udanymi 這wami, ksi捫 postanowi zatrzyma si tam na nocleg. Kiedy tylko zamkn掖 oczy, sp造n掖 na niego niezwyk造 sen. Giedymin 郾i, 瞠 na szczycie wzg鏎za, na kt鏎ym za dnia pokona tura, siedzi ogromny 瞠lazny wilk i, podni鏀連zy wielk g這w do ksi篹yca, wyje tak g這郾o, jakby to sto wilk闚 wy這. Obudzony promieniami s這鎍a, ksi捫 przypomnia sobie sen i poprosi poga雟kiego wieszcza Lizdejk o jego wyja郾ienie. Lizdejka sen obja郾i tak: „Co bogowie przeznaczyli w豉dcy i Litwie, niech si stanie! 疾lazny wilk oznacza zamek i miasto nie do zdobycia, kt鏎e w tym miejscu za這篡 w豉dca. To miasto b璠zie o鈔odkiem ziem litewskich, za wycie wilka oznacza s豉w, kt鏎a b璠zie rozbrzmiewa po wszystkich krajach…”. Tak oto w豉dca Litwy Giedymin, pos逝szny woli bog闚, rozpocz掖 budow przysz貫j stolicy, dla kt鏎ej imi – Wilno – wzi掖 od nazwy pobliskiej rzeki, Wilenki.

Jest to niew徠pliwa legenda wyja郾iaj帷a nazw – nazw miasta Wilna. W powy窺zym zapisie ca豉 ta historia jest jako nadmiarowa... No bo skoro nazwa miasta Wilno (lit. Vilnius) od rzeki Wilenki (Wilenka lub Wilejka, lit. Vilnia, tak瞠 zdrobniale Vilnelė) to po co tu miesza wilka? (lit. vilkas). Wilno wi璚 od Wilenki czy od wilka?

Nazwa rzeki (jak wyja郾ia ang. Wiki) od s堯w vilnis, fala, piana? lub vilnyti, falowa, pieni si? Przyda豚y mi si kto, kto zna litewski. (S這wo zapewne podobne/pokrewne do staropolskiego „we軟a” - fala, lub dzisiejszego rosyjskiego wo軟 – fala.)

Wilk po litewsku nazywa si dziwnie podobnie jak po polsku – vilkas. (Az zastanawia貫m si, czy to nie po篡czka z polskiego, ale to ma這 prawdopodobne.)

Co wynika z powy窺zych uk豉danek? - To, 瞠 ci庵 aliteracji Wilno – Wilenka - fala - wilk jest pe軟y po litewsku:
Vilnius – Vilnia – vilnis – vilkas,
troch naci庵any po (staro) polsku:
Wilno – Wilenka – we軟a – wilk,
ale gubi si po (bia這)rusku, gdzie jednak wilk to wo趾.

Mo積a z powy窺zego wnioskowa, 瞠 legend t u這篡 kto, kto m闚i po litewsku, z intencj tak, 瞠by nazw miasta – Wilno, Vilnius – skojarzy z pot篹nym obrazem wilka i to 瞠laznego, a „odwi您a” j od obrazu fal lub piany na rzeczce i by w ten spos鏏 miastu doda magicznej si造.

Ale bardziej jest prawdopodobne, 瞠 autor legendy m闚i po polsku i wtedy jej przes豉niem by這by wyja郾ienie nazwy Wilno przez jego pochodzenie od s這wa wilk – bo w uszach Polaka nazwa rzeki, Wilenka, zapewne bra豉 si do Wilna (jak Radomka od Radomia) i nie chwyta jej etymologicznego zwi您ku z „fal”. A wilk szcz窷liwie po polsku i litewsku nazywa si prawie tak samo.

Raczej autor legendy nie m闚i po bia這rusku – kt鏎y przez kilka wiek闚 by urz璠owym w Wilnie, stolicy Wielkiego X-stwa Litewskiego.

Kiedy, gdzie, kim powsta豉 ta legenda?

I najwa積iejszej rzeczy wci捫 nie wiem(y): dlaczego ten wilk by 瞠lazny?

Kto wie?

Auto-promo Taraki 2: wst瘼 na ko鎍u

Starsze teksty z tego cyklu w blogu Auto-promo.


« Kr鏒ka wycieczka na Mazury z ksi捫k Pinchbecka Abonament Taraki po nowej cenie »

komentarze

[foto]

1. Komentarz Jacka Dobrowolskiego • autor: Wojciech J騧wiak2012-08-10 14:25:19

Jacek Dobrowolski napisa (za co jestem Mu ogromnie wdzi璚zny) z Wilna o 疾laznym Wilku:

Z tego co si zorientowa貫m na podstawie Marcelego Kosmana "LItwa pierwotna mity, legendy, fakty" legenda o 瞠laznym wilku ze snu Giedymina jest p騧na, chyba XV w. wieczna. Szukano wtedy dla szlachty litewskiej antenat闚 takich jakich w Sarmatach mieli Polacy i znaleziono ich w Rzymianach. Na Litw mia dotrze w鏚z Palemon a sama Litwa od Italii mia豉 si wywodzi! Wilk by豚y wi璚 jakby refleksem legendy o Romulusie i Remusie. W "MItologii ba速yjskiej" Jerzego Suchockiego nic o wilkach nie ma, cho Andrzej M. Kempi雟ki w "Encyklopedii mitologii lud闚 indoeuropejskich" pisze o wilko豉kach litewskich zwanych "wilktakis" (biegaj帷y jak wilk). Wilk by tylko negatywnym bohaterem dla dawnych Litwin闚, wi璚 nie m鏬 by protoplast miasta. Wilno Giedymin za這篡 przed 1323 (wtedy po raz pierwszy wyst瘼uje w kronice krzy瘸ckiej) nad rzek Vilnia, po polsku Wilejka, nad kt鏎 wznosi si wzg鏎ze z jego wielkim zamkiem. Vilnia wywodzi si od litewskiego s這wa vilnis - "wyp造w". Vilnia na terenie miasta wpada do wi瘯szej rzeki Neris, czyli P造n帷ej (j瞛ykoznawcy podaj, 瞠 jej g鏎ny bieg na Bia這rusi S這wianie nazywali Velija (Wielka) st康 jej polska nazwa Wilia. Moja intuicja mi m闚i, 瞠 nie chodzi o Wielk, bo by豉 przecie ma豉(!) w por闚naniu z Niemnem nad kt鏎ym by貫m w tym miesi帷u, lecz mo瞠 o Wij帷 si, lub Faluj帷, ale to znawcy staroruskiego powinni si wypowiedzie. Na dworze Giedymina m闚iono po starorusku, to by oficjalny j瞛yk kancelarii Wielkiego Ksi瘰twa, ale r闚nie po litewsku. Wielcy Ksi捫皻a mieli wielkie ambicje, ich ksi瘰two si璕n窸o do Morza Czarnego. Byli to wspaniali wojownicy walcz帷y z Krzy瘸kami, Ja獞ingami, Polakami i Moskalami. Naje盥瘸li nas przez 300 lat zdobywaj帷 P這ck, Czersk i Jazd闚. Czy ich stolica mog豉 pochodzi od jakiej rzeczki? Jaki wr鏬 by najgro幡iejszy, czyli jakiego skrycie podziwiali? Oczywi軼ie zakuty w stal Krzy瘸k w he軛ie o wilczym pysku. Wymy郵i wi璚 sobie protoplast miasta nadprzyrodzonego 疾laznego Wilka, zdolnego przeciwstawi si naje寮嬈om. Przypuszczam, 瞠 zrobili to dopiero Jagiellonowie. W ko鎍u to Jogaj豉/Jagie陶o zamordowa swego stryja 85-letniego Wielkiego Ksi璚ia Kiejstuta, ksi璚ia trockiego, syna Giedymina, ostatniego poga雟kiego w豉dc Litwy spalonego na stosie (uduszono go w lochu) i stworzy legend za這篡cielsk godn swych ambicji Cezara na Litwie. Cho mo瞠 to Kiejstut sta si wilkatasem i wy jak sto wilk闚? Wilno jest wa積e, bo by這 nasz drug stolic obok Krakowa i Warszawy przez kilkaset lat. 疾lazny wilk jednak nie by herbem Wilna i to jest kolejny dow鏚 na p騧n genez tej legendy. W 1330 zosta nim 鈍. Krzysztof z Dzieci徠kiem przechodz帷y rzek w br鏚, a mo瞠 obie rzeki Vilni i Neris? Natomiast 疾lazny Wilk w latach 20-tych XX w. sta si patronem litewskiej organizacji faszystowskiej, dzia豉j帷ej pod t nazw, kt鏎a chcia豉 nawet dokona zamachu na prezydenta Antanasa Smetonasa, a obecnie jest patronem brygady piechoty zmotoryzowanej armii litewskiej.

Komentowanie wy陰czone wsz璠zie od 1 sierpnia 2020.

x

Szybki przegl康 Taraki

[X] Logowanie:

- e-mail jako login
- has這
Zaloguj
Pomi   Zapomnia貫m/am has豉!

Zapisz si (za堯 konto w Tarace)