Słowiańska leksyka religijna
na tle porównawczym

 

Ten krótki artykuł jest poświęcony słowiańsko-niesłowiańskim związkom i analogiom w zakresie słownictwa religijnego, a zwłaszcza mitonimów. Celem jest na podstawie kilku przykładowych wyrazów wykazanie indoeuropejskiej genezy słowiańskiej mitologii i religii.

1. Od pie. *b(h)ak'- 'pan, deus' wywodzi się psł. *bogos --> *bogъ 't.s.', mający swoje odpowiedniki w stind. bhágah, awest. baγa- (*bagah, oraz w nowoirań. sogd. bγ 'bóg', part. -bãg-, chorezm. big- 'demon' ), arm. bag(in) oraz dard. bag- 't.s.'. Etymologicznie, pie. *b(h)ak' to 'rozdzielca, udzielca, rozdawca doli/szczęścia'. Staroindyjski Bhaga 'dawca szczęścia i bogactwa, rozmnożyciel' to bóstwo z kręgu Surii-Słońca, por. też wyrażenia z innych języków ie.: dard. Imro... Bagíšt-o; sirań. mithra bāγan, awest. Bagha... Ahuramazda.

W większości języków ie. w znaczeniu 'deus' występują derywaty pie. *diuo- 'niebo, dzień': stind. devah, łac. deus, lit. dievas, prus. deiws, oset. dauäg, orm. di-kh, alb. dí, sirl. día, swal. duiu-tit, śnwal., nwal. duw, bret. doue, skorn. duy, gal. devo-, celt-ib. teiuo, mes. zis, z pie. deiuos / diēus 'bóg, bóstwo', het. šiu(n)-; w części języków nastąpiła ewolucja semantyczna 'bóg' --> 'zły duch, demon', tj. w sirań. (awest.) dãeva 'zły duch, demon', orm. dēw 'czart, diabeł', ale nie w prasłowiańskim. Tu *divъ, dziwożona itp. powstały od *divъ(jъ) 'teren odsłonięty, wolna przestrzeń (pod niebem)'.

Prasłowiańska nazwa demona *črtъ ma swoje paralele w oset. chort 'diabeł', niem. schratt 't.s.' od *(s)krtъ 'ciąć' (podobnie jak w fin. pirtää 'rysować, ciąć').

2. Od pie. *meldh- ' zwracać się z prośbą do bóstwa' pochodzi psł. *modliti, lit. meldžiu, orm. malthem 'prosić', het. malda(i) 'ślubować, przyrzekać', swniem. meldon 'powiadamiać'.

3. Praindoeuropejski wyraz *dru-uid 'dużo wiedzący' --> sirl. drúi, sbret. dorquid, nwal. Derwydd, gal. druides 'druid, czarodziej' zachował się w określeniach typu wiedźmar, wiedźma 'ta, która dużo wie', 'czarownica'.

Analogie wykazują też: stirl. *filí 'kapłani, wróżbici', i strus. wołchowie (por. strus. волхвованiе 'czarowanie').

4. Od pie. podstawy *per(g)- 'bić, uderzać', pochodziło pie. *perō(u)nos / pereunos 'grom, błyskawica', z czego pie. *Perō(u)nos 'bóg burzy'. W językach indoeuropejskich śladem tego bóstwa są, jak się przyjmuje: stind. Parjanya, lit. Perkūnas, psł. *Perunъ, alb. Peren-, het. Taru / Tarhunna-, celt. TaranV-, stisl. Fjörgynn, gr. Keraunós.

Grecki gr. Ζεύς, myken. di-we miał przydomek *Terpikeraunos (gen. sg. terpikeraunō) 'Radujący się Piorunami', oraz Keraunós 'belemnit'. Łaciński Iuppiter (gen. Iovis), miał przydomki: Tonans 'Grzmiący' i Fulgur 'Władający Błyskawicami', Fulgurator, Fulgerator 'Uderzający'. Skandynawskie Fjörgynn miało być pierwotnie nazwą bóstwa nieba, zanim nie stało się epitetem Thora i nazwą jego matki (dosł. 'Skała'). Hetycki Tarhuna-, luwijski Tarhunt- / Tarhuis to dosł. 'Zwyciężąjący', od rdzenia het. tarh- 'zwyciężać, pokonywać' z pie. *per(g)-.

Zestawienia pokazują, że najważniejszą cechą gromowładcy było uderzanie, walka, por. het. IM-aš [= Tarhuna] ... Illuiaankaan tarahhuuuaan 'zwyciężył smoka', stind. vrtratáram... índro 'ubił wrtrę indra', [indrah] vrtram tari, awest. vereθrem tar- 't.s.', czy etymologię psł. Perunъ i het. Tar(h)u- 'bijący, uderzający' -- > 'zwycieżający'.

Inną cechą ie. gromowładcy była siła, por. het. tarhuili- 'mocny, potężny', tarhuilatar (n.) 'moc', połab. Svętovit 'Silny, Mocny' (domniemany przydomek Peruna), lit. švents Perkūns - od pie. *kuento- 'siła, moc'; łac. Iovis Potentissimus 'Najmocniejszy' itd.

5. Od pie. *meuk-(os) 'błoto, woda, wilgoć' pochodzi psł. *Mokošь, która ma paralelę semantyczną w stirań. Aredví 'wilgoć, rzeka', stind. Apas 'wody', Sarasvati 'Zasobna w wody', skand. Freya Wanadis 'Wodna' (por. duń. Vand, lit. vanduo 'woda'), protohet. Tahattanuiti 'źródło', gr. Posejdon (myken. po-si-da-i-jo, po-se-da-o, po-se-da-o-no) 'Władca wody' (z *πότις 'pan, władca' i δάζιον 'woda, wilgoć'), łac. Neptunus 'Mokry' (od *nept- 'mokry'), i in.

6. Od pie. *s(u)var- 'ogień, ognisko' --> 'słońce' powstał psł. *Sъvarogъ, semantycznie i etymologicznie odpowiadający staroindyjskiemu Svar 'personifikacja jasności, ognia', stind. Indra svaraj 'Indra błyszczący', awest. Vivahvant xvar / xvarnah 'błyszczący'. Paralele semantyczne to ie. nazwy bogów-kowali: prus. Swayxtix 'świecący, ognisty', Kalwelis 'kowal', oset. Kuyrdalägon (od *kur-tar 'pali', orm. *kur-ak 'ogień'; oset. kuyrd/kur 'kowal'), gr. Hefajstos (myken. (h)a-pa-i-ti-jo, od gr. éphtai 'zapalić, świecić'), stirl. Goibniu (od stirl. gob(a)e 'kowal') itd.

7. Od pie. *dō- 'dawać' powstało psł. *dati, od którego utworzony jest teonim *Da(djъ)bogъ - dosł. 'dający bog' (tj. bogactwo, dolę). Dadźbóg ma najbliższe semantyczne odpowiedniki w przydomku indoirań. Mitry 'dający życie / dający potomstwo', i Agniego, por.: agním īle puróhitam yajnásya devám rtvíjam, hótāram ratnadhatamam 'Wzywam Agniego jako najwyższego kapłana... co ... daje najwyższą nagrodę'; agnínā rayím aśnavat pósam evá divédive, yaśásam vīrávattamam 'Niech przez Agniego uzyska bogactwo i powodzenie z każdym dniem, wspaniałe i pełne potomstwa'.

8. Od pie. *krko- 'chudy, stary' utworzono teonim psł. *Chъrsъ > *Kъrsъ, dosł. 'Chudy'. Semantycznie odpowiada on hetyckiej nazwie księżyca Árma, het., luw. ^dArma, z luw. arma 'księżyc' o znaczeniu związanym z kategorią umniejszania, malenia (pokrewne het. irmala, germ. *arma 'chory', st.-ind. árma 'zgliszcza').

9. Od pie. *uel- 'pole, łąka' utworzono teonim *Velesъ - dosł. 'dolny, polny', któremu etymologicznie odpowiadają: łot. Velionis, Velinas, Velns 'bóg zmarłych, diabeł', stind. valá 'demon krów', germ. Volsi 'bóg płodności', het. wellu- i stgr. *welysion 'łąka zmarłych', itd.

Michał Łuczyński
michal_osse@interia.pl

mitencyklopedia.w.interia.pl

TARAKA poleca też obszerny i krytyczny artykuł Autora pt. Pochodzenie kosmogonii dualistycznej u Słowian w serwisie racjonalista.pl

Ważniejsza literatura przedmiotu:

 

Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980.

Т. В. Гамкрелидзе В. В. Иванов, Индоевропейский язык и индоевропейцы, ч. I-II, Тблиси 1984.

Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, przekład Maria Wojtyła-Świerzowska, Kraków 2004.

В. В. Иванов, В. Н. Топоров, Исследования в области славянских древностей. Лексические и фразеологические вопросы реконструкции текстов, Москва 1974.

Języki indoeuropejskie, pod redakcją Leszka Bednarczuka, I-II, Warszawa 1986.

J. Pokorny, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, I-II, Bern 1949-1969.

J. Reczek, Polszczyzna i inne języki w perspektywie porównawczej, Wrocław 1991.

Słownik Starożytności Słowiańskich, t. I-VII, 1961-1986

О. Н. Трубачев, Этногенез и культура древнейших славян. Лингвистические исследования, Москва 2002.