O czym? O filmie „Niebiańskie żony Łąkowych Maryjczyków”. Wyjaśnienia konieczne. Etnonim (czyli nazwa narodu) Maryjczycy jest słabo przyswojony u nas, ale „Czeremisi” brzmi już znajomiej. Sąsiedzi-Tatarzy zwali ich Çirmeş, od czego poszło rosyjskie i nasze Czeremis, Czeremisi. Widocznie wraz z Tatarami na nas chadzali. Drugie konieczne wyjaśnienie. Ludność północno-wschodniej Europy składa się z trzech warstw pochodzących z kolejnych kolonizacji, które nałożyły się na siebie. Najstarsza jest ludność ugrofińska. Być może ludy mówiące językami ugrofińskimi są w ogóle tam pierwsze bezwzględnie, przed nimi nie było nikogo, bo pierwsi przyszli tam z południa kiedy stopniał lodowiec. Być może pierwsi byli również u nas; o tym świadczyłyby nazwy rzek, np. Wisła, porównaj z fińskim vesi (woda), węgierskim víz. Na Ugrofinów nałożyli się, już w historycznych czasach, Turcy (w szerszym sensie tego słowa), wśród nich, w interesującym nas regionie nad Wołgą: Tatarzy, Baszkirzy i Czuwasze. Jako trzecia warstwa przyszli Słowianie czyli Rosjanie, ale uczynili to całkiem niedawno, bo dopiero odkąd w 1552 Iwan Groźny zajął Kazań.

Prócz „naszych” Mari nadwołżańskimi Ugrofinami są Udmurtowie, Mordwini i Komi. Kiedyś tych plemion było więcej, wśród nich Mera i Murom (rdzeń MR oznacza „ludzi”), którzy się całkiem zruszczyli, trudno inaczej, skoro na ich terytorium założona była Moskwa – nazwa tego miasta, jak mnóstwo innych tamże, też ugrofińska.

Z: Celestial Wives of the Meadow Mari Scores Top Prize at New Horizons IFF

Trailer

Trzecie konieczne wyjaśnienie, skąd w tytule filmu Maryjczycy są „łąkowi”? – Bo ich ojczyznę przecina Wołga, dolina rzeki jest asymetryczna od siły Coriolisa, prawy brzeg jest jak zwykle w Rosji wysoki, a lewy niski i przez to Mari dzielą się na tych prawobrzeżnych wyżynnych i lewobrzeżnych „łąkowych”, a może nawet „błotnych”. Łąkowi mają swoją republikę w ramach Federacji Rosyjskiej, Mari-Eł ze stolicą w mieście Joszkar-Oła.

Maryjczycy zachowali swoją tradycyjną rodzimą religię! Są więc autentycznymi poganami, chyba jedynymi i ostatnimi w Europie. Poganami, czy raczej rodzimowiercami, pozostali też Nieńcy, ale oni już w Azji. O religii Maryjczyków pisał Wojciech Górecki (autor znany raczej z opisywania Kaukazu) – dawno, w 2001 roku: „Dzieci Boga Kugu Jumo”. Film też zaczyna się od pogańskiej czy może nawet szamańskiej sceny: oto dziewczyna klęka przed brzozą, na której wiszą zawiązane szaliki, na śniegu rozkłada chustę, na niej chleb, z trudem na wietrze zapala woskową świece, wznosi oczy – i prosi bóstwo rezydujące w brzozie o uleczenie i przywrócenie urody.

Ta scena jest dobrym wstępem do filmu, który składa się z 23 (albo 26, taka liczbę też czytałem, a sam nie liczyłem) scen lub etiud, których bohaterkami są kobiety, wszystkie mające imiona na literę „O” (nie dowiedziałem się, dlaczego), które w swoich kłopotach bądź odwołują się do sił i rytuałów nie z tego świata (a może właśnie „bardzo z tego”) albo na takie siły napotykają. Mari Eł, kraj Łąkowych Maryjczyków, jawi się w tym filmie jako magiczna ziemia, gdzie nieboszczycy przechadzają się wśród żywych, leją kisielem na nagie dziewczęta, czterdziestego dnia po śmierci odwiedzają swoje wdowy; wywołani przez zręcznego czarownika idą – jako zombi – kogoś zabić, a napomniani przez innego czarownika wracają do ziemi skąd wyszli, wciągając za sobą swojego zaklinacza. Ta ostatnia scena jest mistrzowska: zombi stoi przed drzwiami na klatce schodowej w bloku w mieście Joszkar-Oła, za chwile wejdzie wykonać wyrok na młodej śpiewaczce, kiedy z drzwi naprzeciwko wychodzi oficer w wyjściowym mundurze i „rasowej” rosyjskiej urzędowej okrągłej czapce; coś go „tka” w tamtej zakapturzonej postaci, odwraca zombi i uderzywszy żywego trupa czymś co wygląda jak pęk kluczy, nakazuje mu pójść skąd przyszedł. Kamera daje zbliżenie – i oto widzimy, że ten niby pęk kluczy jest wiązką szamańskich talizmanów na sznurkach, a policjant okazał się być szamanem-nekromantą i to potężniejszym od tamtego, który zombiego wysłał. Więcej filmu nie opowiadam, żeby nie psuć smaku.

Oczywiście, ciekawski racjonalista po obejrzeniu filmu będzie dociekał, co w nim jest „prawdą” – czy naprawdę do dziś w Mari Eł gotuje się w kotłach leśnym bogom ofiary z gęsi? Czy dziewczęta są „dojrzewane” przez swoje ciotki? (Na czym polega ta terapia, nie zdradzę.) Czy muszą trąbić w trombity z wierzbowej kory, żeby oznajmić światu, że oto dostały pierwszej miesiączki? Czy praktykowane jest Święto Kisielu, gdzie tą archaiczną potrawą karmieni są umarli i czego świadkami mogą być tylko dojrzałe kobiety, zdolne do menstruacji? I czy to święto wygląda TAK, jak w filmie pokazano? Czy uzdrowicielki pobierają swoją moc z wiatru, na wiatr wystawiając waginy? Jak (bardzo trochę...) znam Rosję, to nie – niestety lub stety. Jeszcze nie doczytałem się o tle powstawania tego filmu, ale wydaje mi się, że autorzy pozbierali dawne wiejskie gadki, zamplifikowali je – i zabawili się w grę-fikcję, co by było gdyby – gdyby treść tych gadek rozgrywała się współcześnie.

Wyszło dzieło wybitne w swoim gatunku: realizmu magicznego.

Kiedyś w Brazylii robiono takie filmy, pamiętam kultowe „Macunaima” i „Antonio das Mortes” z lat 1970-tych. Tam też wystarczyło odejść kawałek od szosy, żeby znaleźć czarowników i ich zaklęcia, mistyczne sekty i syreny pożerające ludzi. U nas coś podobnego robił Jan Jakub Kolski, przykładem jego film „Jańcio Wodnik”, z Franciszkiem Pieczką w głównej roli, który tak pogrążył się w medytacji, że ptak mu na głowie gniazdo uwił. Chodził też u nas z tego gatunku film „Madeinusa”, gdzie inne dziwy działy się w wiosce na peruwiańskiej wyżynie, gdzie w Wielki Piątek kiedy bóg umarł, wolno było z racji jego nieobecności robić wszystko, co normalnie zabronione.

Film „Niebiańskie żony” cenny jest z jeszcze innego powodu: jako dowód, że Rosjanie sięgają do źródła inspiracji, które długo lekceważyli: do swojego nie dość że wiejskiego, ale głębiej, przed-chrześcijańskiego i jeszcze głębiej – przed-słowiańskiego i przed-rosyjskiego kulturowego tła. Dalej jest już tylko wciąż mało spenetrowany świat syberyjskich szamanów. Zazdroszczę im tego. My w Europie tego nie mamy (chociaż niby i tam Europa, chociaż bardzo wschodnia). Chociaż... gdyby dobrze poszukać... Mój rodzony dziadek na wiosnę rytualnie orał boso, pomiędzy dojrzewającym zbożem nie wolno było chodzić, bo „coś strasznego” wyskoczy, a o sąsiedniej z moją wsią Kiernozi powiadano, że w tamtejszej studni na rynku jest środek świata.

Może by warto nawiązać kontakt z kimś stamtąd – z Mari El – i wymienić się naszymi i ich rytuałami? Np. naszym Świętem Niedźwiedzia? Patrząc na herb republiki, pewnie trafiłoby na podatny grunt.