Jednorożec w Średniowieczu był zwierzęciem symbolicznym. Najkrócej mówiąc symbolizował dziewictwo, a w miarę, gdy Kościół przyswajał sobie ten symbol, uznano go za symbol Chrystusa.

Dlaczego dziewictwo? Pierwsze wspominki o jednorożcu zawdzięczamy podobno Ktezjaszowi z Knidos, Arystotelesowi oraz rzymskiemu historykowi Pliniuszowi. Według aleksandryjskiego bestiariusza, jednorożec był groźnym zwierzęciem, którego nie mogli złapać myśliwi, chyba, że zastosowali przemyślny sposób — by go schwytać, należało zwabić zwierzę na przynętę w postaci dziewicy i pochwycić, gdy spał z głową na jej łonie.

           Dlaczego symbol Chrystusa? Stał się symbolem  Jezusa zstępującego na Ziemię, gdy znalazł godną swej boskiej istoty Dziewicę. Czyhający na niego myśliwi, to grzeszna ludzkość wydająca Zbawiciela na mękę. Także sądzono powszechnie, że jednorożec miał moc uzdrawiania i dlatego proszek z jego rogu stanowił panaceum na wszystkie choroby. Zapobiegał też otruciu bowiem niwelował moc trucizn. W dawnych czasach najczęściej chorowano od zatrutej wody, dlatego też wierzono, że jednorożec poprzez zanurzenie rogu w wodzie uzdatnia ją. Z Chrystusem łączyło go więc również uzdrawianie.

         Poza tym jednorożec symbolizował tak różne cechy (przymioty) jak: „czysty rozum, mądrość, inteligencja, wspaniałość, odwaga, męska aktywność, szybkość, szlachetność, cnota, uwznioślona płciowość, pokój, samotność, życie zakonne, śmierć, czystość, dziewictwo, kobieca bierność, łagodność” (za Joanną Jafernik). Ufff!

         Ponieważ związek dziewictwa i Chrystusa oraz męskiej aktywności jest dość odległy, a sztuka przedstawia ten motyw jako najeżony wręcz innymi symbolami, także płodności – czasami uważano, że źródłem całej symboliki z nim związanej jest sekta katarów. Niektórzy badacze uważają wręcz, że słynny cykl późnogotyckich tkanin La Dame á la Licorne wystawiony w muzeum sztuki średniowiecznej Cluny w Paryżu świadczy o fascynacji twórcy arrasów herezją Graala, tyle że skrzętnie zakamuflowaną.

         Na temat Damy z jednorożcem powstawały też teksty literackie, m.in. Rainera  Marii Rilkego. Także jej poświęcony jest fragment powieści Nadine Gordiner (nie pamiętam tytułu)

W muzeum tym wystawie arrasów poświęcona jest jedna okrągła sala i kilka przylegających do niej pomieszczeń. Panuje w nich półmrok ze względu na płowienie tkanin. Także ich ogromny rozmiar powoduje, że trudno uchwycić całość i dostrzec drobiazgi. A one mają ogromne znaczenie – wystarczy wspomnieć, że każde drobne zwierzątko czy każdy gatunek kwiatka symbolizuje określone cechy czy przymioty. Jest lew dzierżący chorągiew. Na niektórych gobelinach uśmiecha się, na innych jest groźny. Są króliki, jest pies i cętkowany dzianet. Lisy, gepardy, lwiątka, sokół polujący na czaplę, kuropatwy, mała małpka przywiązana łańcuchem do małego wózeczka, który wykonano specjalnie po to, by nie wchodziła na drzewo.

I rośliny. Np. królik jest symbolem płodności; rośliny z gobelinów: (lak, lewkonia, stokrotki, fiołki – środki na płodność), (obrazki plamiste, barwinek, storczyk męski – afrodyzjaki), inne: goździki (zaręczyny), fiołki (pożądanie), róże (miłość), barwinki (małżeństwo), dęby (element słoneczny), ostrokrzew (element księżycowy), pomarańcze (stosunek małżeński), granaty (kobieca płodność) i szyszki (męska płodność).

Na sztandarach widnieje księżyc ubywający — symbolizujący dziewczynę oczekującą na oblubieńca. (Księżyca nie przedstawiano w 4 kwadrach jak dziś, tylko w 3 stadiach: dziewicy, matki i staruchy)

Dopiero zakup pocztówek (w wersji cenowej, a co za tym idzie formacie) dostępnym przeciętnemu turyście pozwala niektóre z tych szczegółów dostrzec. (Duża reprodukcja na tkaninie około pół metra na pół kosztowała aż 800 euro!)

Poszczególne gobeliny noszą nazwy związane ze zmysłami i ich zmysłowość jest doskonale widoczna. Ostatni z cyklu, przedstawiający damę dokonującą wyboru klejnotów ma uzmysławiać oglądającemu, że człowiek jest wolny i może wybierać.

         Jadąc do Paryża chciałam obejrzeć przede wszystkim te gobeliny. Sama nie bardzo rozumiałam dlaczego.

         Kiedy byłam już na miejscu i usiadłam na ławce, poczułam nieprzyjemny zapach stęchlizny, źle wentylowanego pomieszczenia i smołowego impregnatu do drewnianych podłóg, boazerii i okien zabytkowego budynku. Światła reflektorków skierowane w podłogę raziły w oczy nie oświetlając tego, co chciało się zobaczyć.

         Dlatego też nie zobaczyłam rzeczy, o których potem przeczytałam, że: „Najlepiej zachowany szkielet dziewicy można zobaczyć w paryskim muzeum Średniowiecza — Cluny. Dziewiczy szkielecik zawieszono w okrągłej sali niemal pod sufitem, naprzeciw 2,5-metrowego rogu jednorożca. O tym, że wysuszone kości należały do panny zmarłej w stanie dziewiczym, łatwo się przekonać zaglądając szkieletowi w dobrze zachowane spojenie łonowe. Zakryte jest ono skostniałą, lekko sperforowaną błoną dziewiczą. Ten wyjątkowy eksponat błony dziewiczej datowany jest na drugą połowę czternastego wieku.” (źródło z internetu, nie pamiętam już jakie)

         Uświadomiłam sobie wówczas, że nie wiadomo jak byśmy się starali, nie zobaczymy rzeczy najciekawszych i nigdy nie będziemy mieli pewności, czy istnieją. To, że zobaczył (albo napisał o tym) ktoś inny w niczym nie zmienia naszego doświadczenia. Obnaża tylko nasze braki i naszą nieuwagę.

         Wspomnieniem mojego wyjazdu do Paryża jest wyliczenie rzeczy, których nie udało mi się obejrzeć. A przecież specjalnie nie zapisałam się na wycieczkę, tylko wybrałam wyjazd indywidualny, ponieważ chciałam poczuć atmosferę miasta, nieskażoną cudzym opisem. I ten cel osiągnęłam.

Istnieją także rzeczy, które wprawdzie obejrzałam dokładnie, ale mylnie zinterpretowałam.

W  Musee d'Orsay obejrzałam wiszący dość wysoko, niewielki obraz:

który niesłusznie uznałam za „pokrojonego psa” i przypisałam do sztuki współczesnej. Tymczasem autorem był Francisco Goya y Lucientes, obraz z 1746 r, tytuł obrazu: „Martwa natura z głową byka”, a w innej wersji: „Martwa natura z głową owcy”. Towarzyszące mi osoby patrzyły ze zgrozą na to, ile czasu poświęcam temu obrzydliwstwu. A ja nie mogłam się oderwać od widoku oka zwierzęcia, które wcale nie wyglądało na martwe. Jego głowa mogła być głową ujarzmionego jednorożca, pozbawionego rogu, znaczenia i mitycznej otoczki.

         Dziś widzę w tym zwiedzaniu Paryża dwa bieguny symboliki: idealistycznej i realistycznej.

         Moje osobiste związki ze sztuką oglądaną w Paryżu były chaotyczną ucieczką od czekających mnie zasadniczych zmian w moim życiu, do wyidealizowanego, nieistniejącego świata, ucieczką od rzeczywistości, która i tak w końcu każdego dopada. To było tak, jakby chciało się nadać swojemu życiu moc symbolu ukradzionego oglądanym dziełom, nie wiedząc dokładnie, jakiego symbolu poszukuje się.

         Gęste od znaczeń tkaniny, sztuka wymagająca precyzji, uwagi i miesięcy pracy, a od oglądającego znajomości wielu symboli, a na przeciwnym biegunie fascynacji „mięsistość” życia i śmierci, wręcz dosłowność, ale...

         I właśnie w tym „ale...” zawarta jest mądrość wszelkich podróży.