Symbol matki i dziecka zapewne jest o wiele starszy niż „Matka Boska z Dzieciątkiem przy piersi” – a jednak w zbiorowej wyobraźni on zwycięża. Kiedy pomyśli się o macierzyństwie, przed oczami staje jedno z licznych dzieł sztuki o tym temacie, które najgłębiej zapadło w pamięć.

         Malarze średniowieczni ubierali postaci Matki Boskiej i Dzieciątka w stroje swoich epok po to właśnie, żeby patrząc na obraz wierni widzieli symbol przybliżony do współczesności, jak się tylko da.

         Czasy się mocno zmieniły. Któż teraz odważy się w kościele powiesić obraz współczesnej matki karmiącej dzieciątko z butelki, a zamiast udrapowanej białej tkaniny umieścić między nogami dzieciątka pampersa?      Nie zależy nikomu, by osoby święte ludziom przybliżać, przeciwnie należy oddalić je od człowieka jak najbardziej. Panuje przekonanie, że w przeciwnym wypadku ujdzie wówczas z nich cała świętość.

więcej na stronie www.sw-jan.vn.pl »

         Pamiętamy chyba perypetie obrazu gdańskiego malarza „Ostatnia Wieczerza” Macieja Świeszewskiego, który zebrał mnóstwo nieprzychylnych recenzji, zwłaszcza za to, że umieścił jako postaci Apostołów współczesnych gdańskich notabli. Zaniechano prawie w ogóle analizowania symboliki obrazu, a zajęto się szczegółami: nadmiarem potraw na stole, gadżetami takimi jak paczka papierosów i telefon komórkowy. Nie podobało się też światło podobne do tęczy w czym dopatrywano się symboliki gejowskiej. Sądząc po wpisach dyskutantów pod artykułami w prasie na ten temat uznano go wręcz za profanację świętości.

         Tymczasem przypatrzmy się świeżym okiem takiej historii pewnego porodu.

Matka bała się porodu. Chciała jak najszybciej mieć to za sobą. Przyjechała ze wsi z mężem do Warszawy do pracy. Musiała pracować, żeby mieć urlop macierzyński. Mąż pracy nie znalazł, zarabiał dorywczo gdzie się dało. Ona pracowała w markecie, ale zbyt mało zarabiała, żeby wynająć mieszkanie. Zajęli więc pustostan i naściągali doń starych wyrzuconych mebli, odmalowali i wyszorowali, przygotowali mieszkanie na przyjęcie dziecka.

         Tuż przed terminem porodu wyrzucono ich z mieszkania, a matka trafiła do szpitala. Dziecko było wcześniakiem i dostało się do inkubatora. Matka miała krwotok a potem przyplątało się coś innego z wysoką gorączką i kiedy odzyskała przytomność już nie miała pokarmu. Kiedy dziecko można było już wypisać ze szpitala, wypisano z nim i matkę. Stała biedna na ulicy z zawiniątkiem na ręku i zastanawiała się dokąd pójść. Z kieszeni płaszcza wystawała jej butelka ze smoczkiem i pokarmem, którą podarowano jej na drogę. Mąż nie przyszedł po nią, nie wiadomo czemu. Może szukał innego mieszkania? Może upił się z rozpaczy?

         Dlaczego taka Madonna z Dzieciątkiem nie może stać się symbolem macierzyństwa? Wszakże z pewnym uporem penetrujemy rozmaite skrajności nadając im rangę większą niż na to zasługują (np. pomnik Pana Gumy, bezdomnego pijaczka z Pragi pomysłu Pawła Althamera, ale chyba wykonania kogoś innego, pomyślany jako pomnik dla lokalnej społeczności) określany w prasie jako genialny i  nawet „zaopiekowany” przez samego Pana Prezydenta) natomiast wzbraniamy się przed upamiętnieniem Madonny w jej współczesnym kostiumie?

         Sądzę, że przyczyna leży w nieuświadamianym sobie na ogół procesie powiększania się rozziewu między symbolami, a ich kontynuacją. Zastanówmy się: Co różni opisaną bezdomną matkę od Madonny rodzącej w stajence? Tylko gadżety. Ich sytuacja jest taka sama. Obie bezdomne, z mężczyznami, którzy nic nie są w stanie poradzić na spotykający rodzinę los, obie ofiary jakichś urzędników (Heroda od spisu i kogoś z urzędu dzielnicy), tam w stajence, tu zapewne w noclegowni albo innym schronisku dla kobiet. Może nad moją bohaterką pochylą się Trzej Królowie (albo magowie) Urzędnik, Ksiądz, Dziennikarz, z czego jednak nic specjalnego nie wyniknie. Urzędnik może zapisze ją do jakiejś mieszkaniowej kolejki na tysiączną którąś pozycję, Ksiądz wesprze dobrym słowem lub coś tam podaruje, Dziennikarz napisze artykuł, w którym będzie dowodził, jak wspaniałą istotą może stać się ten mały niedawno urodzone dzieciątko, jeśli ktoś mu teraz pomoże. I wszystko.

         Niewiele różni się to od sytuacji w Betlejem (czy gdzie indziej). Przeszkadzają gadżety: Butelka ze smoczkiem, pampers, dżinsy i kurtka. Panuje powszechna opinia, że odebrać one mogą świętość temu symbolowi. W końcu został on swego czasu zawłaszczony przez jedynie słuszną religię i dlatego należy dbać o jego nieskalanie. Eksmitowanej matki nie wolno pomylić z Matką Boską! Wszak na pewno nie jest dziewicą.

         W tym wszystkim zapominamy, że Matka to nie tylko młodziutka położnica z dzieckiem przy piersi, ale także ktoś, kto stoi przy dziecku aż do końca, wbrew zdrowemu rozsądkowi i wszelkiej kalkulacji. Że wiele kobiet z miłości  do dziecka więcej ma łez niż satysfakcji, że są równie dobrze przez dzieci wykorzystywane, poniżane i niedocenione. Sztuka dostrzegła ten tragizm w Matce Boskiej poprzez obrazy przedstawiające zdjęcie Jezusa z krzyża. Dostrzegła też inną prawidłowość – na obrazach tych Matkę Boską wspierają i pomagają jej przede wszystkim kobiety.

         Dzisiaj tego nie chcemy widzieć. Śmierć jest najbardziej obciachowa ze wszystkiego (chyba, że jest to śmierć w bitwie koniecznie o słuszną sprawę).

         Jednak takie traktowanie symboli, przesuwające je w sferę, której nie wypada aktualizować, uwspółcześniać, rozbudowywać, uzasadniać prowadzi do dziwnych wynaturzeń.

         Pamiętam dziewczynę, która oświadczyła, że nie może doczekać się świąt Wielkanocnych, bo wówczas będzie mogła sobie do woli pojeść święconego chrzanu. Nie dała sobie wytłumaczyć, że podstawą święconki są jajka i że symbolika jajka wykracza poza te święta, jest starsza i bardziej wrośnięta w kulturę, a chrzan to jedynie dodatek wkładany do koszyczka ze święconką, podobnie jak pomarańcze i co tam jeszcze ktoś lubi. U niej w domu dzielono się święconym chrzanem, a jajka czy wędlina były do niego dodatkiem, żeby za bardzo nie piekło w buzi.

         Inny przykład: Znany jest zwyczaj zapalania zniczy na grobach. Światełka te miały wskazywać drogę duszom zmarłych, ogrzewać je, stanowić dla nich pokarm i wskazywać drogę. Oczywiście duszom zmarłych nie zapalano światełek tam, gdzie sobie ich nie życzono, poza czasami dawniejszymi – w domach, obejściach. Palono je w miejscach pochówku i na rozstajnych drogach. Jednak ten obyczaj zmieniono. Początkowo zaczęto zapalać je na poboczach dróg ofiarom wypadków (nie bacząc na sens tego zapalania i opowieści o duszach zmarłych błąkających się w pobliżu miejsc swojej śmierci, nieświadomych swojego statusy nieżyjących i mogących powodować kolejne wypadki) oraz w miejscach symbolicznych w punktu widzenia ludzi (np. przy grobie Nieznanego Żołnierza, przed Pałacem Prezydenckim i w innych miejscach). Znicze stawały się wówczas symbolem naszego szacunku dla osoby zmarłych, a nie dla ich duchów.

         Ostatnio zwyczaj ten poszedł znacznie dalej. Czym bowiem, jakim symbolem, są światełka zniczy zapalane przez żony strajkujących gdzieś robotników przed obiektem, w którym strajkują?

         Tak na naszych oczach zmieniają się symbole w sposób podobny uszkodzeniom DNA, równie przypadkowo jak i czasem dziwacznie. W natłoku informacji każdy może zgłupieć i Pana Gumę uznać za genialny przejaw sztuki współczesnej, a co gorsza, symbol połowy Warszawy.