Serial:
Thuban - α Draconis - North Pole Star Starożytny Egipt - część 4
Epoki wg okręgu precesji

Thuban - α Draconis - North Pole Star

Starożytny Egipt. ỉḫmw-sk — „Niezniszczalne”

***

Cykl poświęcony kręgowi gwiazd North Celestial Pole rozpoczęliśmy od Wegi — gwiazdy Liry. Aby jednak naprawdę zrozumieć znaczenie poszczególnych gwiazd tego kręgu, trzeba zobaczyć cały proces, którego są częścią. Teraz dochodzimy do jego Centrum. W Centrum znajduje się gwiazdozbiór Smoka, a Thuban — α Draconis, gwiazda położona w jego ogonie — jest kolejną z gwiazd, które w biegu precesji stają się Gwiazdami Północnymi. Krąg dotyka więc tutaj czegoś więcej niż kolejnego punktu swojej drogi…

***

Draco — epoki, które patrzyły w Smoka

Przejście północnej osi przez Draco obejmuje jeden z najbardziej niezwykłych przedziałów dziejów człowieka. Jego astronomicznym rdzeniem jest okres, kiedy Thuban był najbliższą widoczną gwiazdą północnego bieguna niebieskiego — mniej więcej od 3940 do 1790 p.n.e., z kulminacją około 2830 p.n.e., kiedy biegun znalazł się mniej niż dziesięć minut kątowych od α Draconis. (Wikipedia)

I dopiero kiedy spojrzymy na te daty, widać, czym naprawdę jest historyczna epoka Draco.

Jej początek przypada jeszcze na świat chalkolitu. Około 4000 p.n.e. nie istnieją jeszcze piramidy, faraoński Egipt ani imperia Mezopotamii. Na Bliskim Wschodzie rozwijają się jednak coraz większe osady, świątynie, rolnictwo irygacyjne i sieci wymiany. Metalurgia miedzi zaczyna zmieniać technologię. Człowiek żyje jeszcze w świecie zasadniczo neolitycznym, ale właśnie zaczyna z niego wychodzić.

I właśnie wtedy Thuban przejmuje rolę najbliższej widocznej gwiazdy bieguna.

Pierwsza epoka Draco jest więc epoką przejścia od wsi do miasta.

W IV tysiącleciu p.n.e. rozwija się Uruk. Osada rozrasta się do skali wcześniej niespotykanej. Pojawiają się monumentalne zespoły świątynne, specjalizacja pracy, administracja, magazynowanie i systemy rachunkowe. Pod koniec tego tysiąclecia pojawia się jeden z najważniejszych wynalazków w historii człowieka: pismo.

To bardzo szczególny moment epoki Draco. Człowiek zaczyna przenosić pamięć poza siebie. Informacja może przetrwać osobę, która ją posiadała. Imię, ilość zboża, własność, transakcja i później opowieść zostają utrwalone w materiale.

Równolegle Egipt przechodzi przez okres Nagada. Lokalne społeczności doliny Nilu tworzą coraz większe organizmy polityczne, aż około 3100 p.n.e. następuje zjednoczenie Egiptu i rozpoczyna się epoka dynastyczna.

Oś Draco znajduje się więc nad światem, który po raz pierwszy na ogromną skalę odkrywa trwałość zapisu i trwałość państwa.

Potem dochodzimy do około 3000–2800 p.n.e.

To właściwe serce epoki Draco.

W Mezopotamii kończy się świat Uruk i rozwijają się sumeryjskie miasta-państwa. Ur, Uruk, Lagasz, Kisz i inne miasta posiadają własnych władców, świątynie i bogów opiekuńczych. Świat zaczyna być organizowany przez wyraźne centra.

W Egipcie trwa okres wczesnodynastyczny.

A na niebie Thuban zbliża się coraz bardziej do punktu osi.

Około 2830 p.n.e. dochodzi do maksimum.

To astronomiczna kulminacja całej epoki: ziemska oś niemal trafia w Thubana. (Fakty o Gwiazdach)

I właśnie po tej kulminacji rozpoczyna się epoka piramid.

Około 2700 p.n.e. zaczyna się egipskie Stare Państwo. Dżoser buduje kompleks piramidy schodkowej w Sakkarze. Następnie Snofru rozwija technologię prawdziwej piramidy. W IV dynastii powstają piramidy w Gizie.

To oznacza coś bardzo konkretnego chronologicznie:

Wielkie piramidy powstają bezpośrednio po największym zbliżeniu North Celestial Pole do Thubana.

NASA zwraca uwagę właśnie na tę zbieżność czasową: około 4700 lat temu Thuban pełnił rolę północnej gwiazdy w epoce budowy najwcześniejszych wielkich piramid. (NASA)

Środkowa faza Draco jest więc epoką monumentu.

Wcześniejszy etap przyniósł miasto i zapis. Teraz człowiek zaczyna budować rzeczy mające przekroczyć długość pojedynczego życia, dynastii, a właściwie całej znanej mu historii.

Następnie około 2350 p.n.e. pojawia się kolejny próg.

Sargon z Akadu podporządkowuje sobie znaczną część Mezopotamii. Powstaje pierwsza struktura polityczna, którą zwykle określamy mianem imperium.

Miasto przestaje być największą możliwą jednostką porządku.

Jedno centrum zaczyna obejmować wiele centrów.

I właśnie wtedy biegun znajduje się już po drugiej stronie maksimum Thubana. Nadal pozostaje w jego pobliżu, ale każdego stulecia oddala się coraz bardziej.

Epoka Draco przechodzi więc od centralizacji do rozszerzania centrum na przestrzeń.

Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. następuje kolejna wielka zmiana. Imperium akadyjskie upada. Egipskie Stare Państwo również się rozpada. Następują okresy fragmentacji, po których powstają nowe struktury. W Mezopotamii pojawia się III dynastia z Ur, w Egipcie później Średnie Państwo.

Historia odkrywa coś, czego wcześniejszy monumentalizm jeszcze nie pokazywał tak wyraźnie:

centrum może się rozpaść i powstać ponownie w innej postaci.

To jest schyłkowa faza epoki Thubana.

Wchodząc w II tysiąclecie p.n.e., znajdujemy się już w pełnej epoce brązu. Powstaje świat wielkich państw połączonych handlem i dyplomacją: Egipt, Babilonia, państwa anatolijskie, później Hetyci, państwa Lewantu i świat egejski. Kontakty obejmują ogromne odległości.

Około 1800 p.n.e. kończy się dominacja Thubana jako najbliższej widocznej gwiazdy polarnej; jego miejsce w tej funkcji przejmuje κ Draconis, a później coraz większą rolę w orientacji północnej zaczyna odgrywać Kochab. (Wikipedia)

I to daje bardzo wyraźną granicę historyczną.

Epoka osi związanej z Thubanem zaczyna się około 3940 p.n.e. w świecie chalkolitycznych osad.

Kończy się około 1800 p.n.e. w świecie pałaców, armii, pisanych kodeksów prawnych, międzynarodowego handlu i rozwiniętych państw epoki brązu.

Między jednym a drugim punktem człowiek przeszedł drogę od późnego neolitu do cywilizacji.

W obrębie jednej wielkiej epoki Draco narodziły się miasto, państwo, pismo, monumentalna architektura i imperium.

I właśnie dlatego Draco jest tak ciekawym odcinkiem North Celestial Pole. Kiedy biegun zbliża się do Thubana, człowiek sam zaczyna tworzyć coraz potężniejsze centra organizujące przestrzeń. Najpierw świątynia organizuje osadę. Potem miasto organizuje otaczające ziemie. Państwo organizuje miasta. Imperium próbuje objąć wiele państw jednym porządkiem.

Nie trzeba zakładać żadnego wpływu gwiazd na historię, aby dostrzec niezwykłą paralelę obrazu epoki.

Podczas przejścia od Tau Herculis ku Thubanowi i dalej przez Draco ludzka kultura przechodzi od rozproszonych wspólnot do coraz silniej wyznaczanych centrów.

A kiedy Thuban osiąga największą zgodność z osią, pojawia się jeden z najbardziej radykalnych materialnych symboli centrum i trwałości, jakie stworzył starożytny świat — epoka piramid.

***

Thuban — szczyt epoki Draco

Wewnątrz długiej epoki Draco istnieje moment szczególny: około 2830 p.n.e. North Celestial Pole znalazł się najbliżej Thubana, α Draconis. Odległość spadła poniżej 10 minut kątowych. Dla porównania tarcza Księżyca ma około 30 minut kątowych średnicy. Thuban znajdował się więc od matematycznego bieguna w odległości mniejszej niż jedna trzecia średnicy Księżyca. (Wikipedia⁠)

To jest właściwy szczyt epoki Thubana.

W ciągu jednej nocy Thuban wykonywał wtedy maleńki okrąg wokół rzeczywistego bieguna. Dla obserwatora patrzącego gołym okiem pozostawał praktycznie w jednym miejscu, podczas gdy całe północne niebo obracało się wokół niego. Był znacznie dokładniejszym znacznikiem osi niż dzisiejsza Polaris, która obecnie znajduje się około 0,7° od bieguna i dopiero w kolejnych dziesięcioleciach zbliży się jeszcze bardziej. Sam mechanizm wynika z około 26-tysięcznego cyklu precesji osi Ziemi. (NASA Science⁠)

Ale rok około 2830 p.n.e. jest fascynujący również historycznie, ponieważ nie trafiamy jeszcze w klasyczną epokę wielkich piramid w Gizie.

Trafiamy bezpośrednio przed nią.

Według chronologii UCLA około 2800–2670 p.n.e. trwa II dynastia. III dynastia i Dżoser przypadają około 2670–2600 p.n.e., natomiast IV dynastia, w której powstaną największe piramidy, rozpoczyna się około 2600 p.n.e. (UCLA Encyclopedia of Egyptology⁠)

A zatem najdoskonalsze astronomiczne „związanie” Thubana z osią następuje mniej więcej 160 lat przed początkiem III dynastii i ponad dwa stulecia przed epoką Cheopsa.

Szczyt Thubana należy przede wszystkim do końca wczesnodynastycznego Egiptu. Państwo jest już zjednoczone. Istnieje władza królewska, hieroglificzny zapis, administracja, monumentalne kompleksy grobowe i rozwinięty rytuał królewski. Forma piramidy dopiero ma się narodzić.

Północ osiąga więc swoją największą zgodność z Thubanem tuż przed eksplozją architektury piramidalnej.

Następne około 150 lat są szczególnie interesujące. Thuban zaczyna już powoli oddalać się od matematycznego bieguna, lecz pozostaje niezwykle blisko niego. Źródła astronomiczne podają, że przez niemal dwa stulecia po maksimum nadal znajdował się w granicy około jednego stopnia od North Celestial Pole. (Wikipedia⁠)

I właśnie w tym oknie pojawia się Dżoser.

Około XXVII wieku p.n.e. Imhotep tworzy dla niego w Sakkarze Piramidę Schodkową — pierwszą egipską piramidę i najstarszą wielką konstrukcję wykonaną całkowicie z kamienia. Egipskie Ministerstwo Turystyki i Starożytności datuje początek Starego Państwa na około 2686 p.n.e. (Egipt Monuments⁠)

To oznacza, że pierwsza piramida powstaje, kiedy Thuban znajduje się jeszcze bardzo blisko osi północnego nieba.

Następnie przychodzi Snofru. W ciągu jednego panowania następuje eksperyment z Meidum, Piramida Łamana i wreszcie Piramida Czerwona. Piramida schodkowa przeobraża się w geometrycznie czystą bryłę. (Egipt Monuments⁠)

A później przychodzi Giza.

Wtedy od astronomicznego maksimum Thubana minęło już około ćwierć tysiąclecia. Thuban przestał być niemal idealnie nieruchomy, lecz nadal pozostaje gwiazdą bardzo bliską północnej osi. NASA właśnie dlatego określa go jako North Star czasów budowy najwcześniejszych piramid. (NASA⁠)

Powstaje więc niezwykle interesująca sekwencja.

Około 2830 p.n.e. — oś osiąga Thubana.

Potem, gdy zaczyna już od niego odchodzić, pojawia się:

piramida schodkowa → pierwsze prawdziwe piramidy → Giza.

Można powiedzieć, że monumentalna „epoka osi” Egiptu rozwija się w cieniu świeżo osiągniętego maksimum Thubana.

Jeszcze ciekawsze jest to, co dzieje się w tym samym czasie w Mezopotamii.

Około 2900 p.n.e. kończy się okres Uruk/Jemdet Nasr i rozpoczyna okres wczesnodynastyczny Sumeru. Uruk, Ur, Kisz, Lagasz i inne miasta stają się odrębnymi centrami politycznymi. Pismo, które zaczęło się jako narzędzie rachunkowe, rozwija się w coraz pełniejszy system języka pisanego. Królewskość staje się instytucją organizującą miasto i jego relację ze światem bogów.

A więc około 2830 p.n.e., dokładnie w maksimum Thubana, znajdujemy się pomiędzy dwoma wielkimi procesami.

W Egipcie kończy się faza tworzenia państwa i zaczyna dojrzewać forma, która doprowadzi do Starego Państwa.

W Mezopotamii kończy się faza narodzin miasta i rozpoczyna epoka miast-państw.

To bardzo charakterystyczny moment historii: kultura przestaje dopiero tworzyć centrum, a zaczyna organizować świat wokół centrum.

I właśnie wtedy nocne niebo posiada wyjątkowo czytelne centrum.

Thuban nie był przy tym gwiazdą spektakularną. Ma jasność około 3,7 magnitudo i jest dopiero ósmą pod względem jasności gwiazdą Draco. (NASA⁠)

To bardzo ważne dla doświadczenia tamtego nieba.

Centrum nie było najjaśniejsze.

Najbardziej niezwykłą właściwością Thubana była jego pozycja.

Jasne gwiazdy mogły wykonywać wielkie kręgi. Thuban pozostawał niemal nieruchomy. Jego znaczenie wynikało więc z relacji całego nieba do niego.

To zupełnie inny rodzaj centrum niż Słońce.

Słońce dominuje światłem.

Thuban dominował nieruchomością.

W szczycie około 2830 p.n.e. obserwator mógł przez wiele godzin oglądać niebo obracające się wokół punktu znajdującego się praktycznie dokładnie w α Draconis. W długiej ekspozycji, której oczywiście starożytny obserwator nie posiadał, otrzymalibyśmy niemal idealne koncentryczne okręgi ze środkiem przy Thubanie.

To jest właściwy fenomen tej epoki:

Smok otrzymał na pewien czas niemal dokładny punkt obrotu nieba.

A zarazem był to tylko moment.

Thuban był najbliższą widoczną gwiazdą bieguna od około 3942 do 1793 p.n.e., ale absolutne maksimum przypadło około 2830 p.n.e. (Wikipedia⁠)

Mamy więc prawie dwa tysiąclecia jego dominacji jako najlepszej gwiazdy polarnej, lecz pośrodku nich znajduje się krótka, wyjątkowa faza niemal doskonałego pokrycia.

I właśnie 2830–2600 p.n.e. wydaje się najciekawszym oknem do dalszego badania.

To moment pomiędzy osiągnięciem przez Thubana maksimum a narodzinami piramidy.

Jeżeli chcemy zobaczyć, co ludzie żyjący dokładnie pod niemal nieruchomym Thubanem myśleli o północy, osi, wężu, gwiazdach niezachodzących i życiu po śmierci, trzeba teraz zejść właśnie do późnej II i III dynastii Egiptu oraz współczesnego im wczesnodynastycznego Sumeru.

Tam znajdujemy ludzi, którzy naprawdę patrzyli nocą na Thubana niemal dokładnie w centrum obrotu świata.

***

W latach 2830–2600 p.n.e. trzeba patrzeć przede wszystkim na Egipt, ponieważ właśnie tam zachował się najczytelniejszy ślad religijnego znaczenia północnego nieba. W Sumerze mamy równoległy rozwój cywilizacyjny, ale znacznie słabszą podstawę do odtwarzania wierzeń konkretnie o północnym biegunie.

W Egipcie kluczowy staje się koniec II dynastii i początek III. To czas bezpośrednio po maksimum Thubana. Oś nieba odsuwa się już od α Draconis, ale przez całe to okno Thuban nadal pozostaje bardzo blisko północnego bieguna. Właśnie wtedy egipska architektura królewska zaczyna coraz mocniej orientować się na północ.

Najlepszym przykładem jest kompleks Dżosera w Sakkarze. Met Museum zwraca uwagę, że kompleks ten był zorientowany północ–południe, a jego symbolika wiązała zmarłego króla z gwiazdami okołobiegunowymi i bogami. To ważniejsze niż sama kwestia technicznego wyznaczania północy. Północ była kierunkiem religijnym. (The Metropolitan Museum of Art⁠)

Właśnie tutaj pojawia się pojęcie ỉḫmw-sk — „Niezniszczalne”. Egipcjanie nazywali tak północne gwiazdy okołobiegunowe, ponieważ przez cały rok pozostawały widoczne i nie schodziły do Duat tak jak gwiazdy południowe. W późniejszych Tekstach Piramid król pragnie wejść pomiędzy tych północnych bogów-gwiazdy. Egiptologiczne opracowania podkreślają, że północ została związana z trwałością właśnie przez tę obserwację astronomiczną. (enim-egyptologie.fr⁠)

To daje bardzo mocny obraz człowieka żyjącego około 2700 p.n.e.

Patrząc na północ, nie widział zwykłego „punktu orientacyjnego”. Widział obszar, który nie umiera.

Cała reszta nieba znikała, zachodziła, powracała. Północne gwiazdy krążyły i pozostawały.

Dlatego w religii królewskiej północ staje się kierunkiem wyjścia poza zwykły rytm śmierci i odrodzenia. W starszej warstwie egipskiej zaświaty króla mają bardzo wyraźny charakter gwiezdny. Dopiero później coraz silniej nakłada się na to solarna droga Re. Breasted już dawno zauważył, że Teksty Piramid przechowują dwa nurty: gwiezdny i solarny, przy czym „Niezniszczalne” należą do północnego nieba. (Wikimedia Commons⁠)

I właśnie dlatego okres Dżosera jest tak interesujący. Kompleks schodkowej piramidy nadal patrzy mocno ku północy. Późniejsze kompleksy IV dynastii coraz wyraźniej rozwiną również oś wschód–zachód i relację z kultem solarnym. W III dynastii północ zachowuje jednak szczególnie silną rangę jako kierunek gwiazd wiecznych. (Encyklopedia⁠)

Około 2600 p.n.e. pojawia się więc coś w rodzaju przejścia pomiędzy dwoma rodzajami nieśmiertelności.

Pierwsza jest północna i gwiezdna: król zostaje jednym z tych, którzy nigdy nie zachodzą.

Druga rozwija się jako solarna: król uczestniczy w cyklu Re, zachodzie, przejściu przez Duat i ponownym wschodzie.

To dwa zupełnie różne doświadczenia wieczności.

Północ mówi: pozostań.

Słońce mówi: umrzyj i powróć.

W szczycie epoki Thubana pierwsza z tych idei musi być dla obserwatora niezwykle naturalna. Thuban prawie nie zmienia położenia, a wokół niego krąży całe pole gwiazd, które nigdy nie schodzi pod horyzont.

Tutaj warto także zwrócić uwagę na późniejszą precyzję orientacji piramid. Kate Spence pokazała, że orientacje piramid Starego Państwa można wyjaśniać obserwacją dwóch gwiazd okołobiegunowych i ich jednoczesnego przejścia przez południk. Jej model wykorzystuje właśnie precesję do odtworzenia zmian orientacji w czasie. Oznacza to, że północne gwiazdy pełniły nie tylko funkcję mitologiczną, ale były realnym narzędziem ustanawiania ziemskiej osi budowli. (Nature⁠)

To bardzo ważne dla epoki Thubana.

Niebo nie pozostaje obrazem oglądanym z daleka.

Układ gwiazd północnych zostaje przeniesiony na ziemię jako kierunek.

Piramida zostaje ustawiona względem osi niebieskiej.

Świątynia zostaje wpisana w kardynalny porządek.

Król zostaje wpisany w ten sam porządek po śmierci.

Mamy więc trzy poziomy tej samej relacji:

niebo wyznacza oś,

architektura przejmuje oś,

zmarły król przechodzi ku gwiazdom tej osi.

Właśnie dlatego okres około 2700–2600 p.n.e. jest dla badania Thubana ważniejszy niż sama chwila maksimum około 2830 p.n.e. Maksimum jest astronomicznym punktem. III dynastia pokazuje, co kultura może zrobić z doświadczeniem takiej północy.

Równocześnie po drugiej stronie Bliskiego Wschodu rozwija się wczesnodynastyczny Sumer. I tutaj trzeba być bardziej ostrożnym.

Około 2900–2600 p.n.e. Ur, Uruk, Kisz, Lagasz i inne miasta wchodzą w okres silnej rywalizacji politycznej i religijnej. Świątynia pozostaje głównym centrum miasta, rozwija się królewskość, zapis oraz wyspecjalizowana administracja. Jednak zachowane źródła nie pozwalają jeszcze powiedzieć, że Sumerowie tego okresu mieli konkretny kult Thubana albo północnego bieguna.

Co jednak pojawia się dokładnie na końcu badanego przez nas przedziału, około 2600 p.n.e., jest bardzo interesujące.

W źródłach Early Dynastic III po raz pierwszy pojawia się Ningišzida. ORACC datuje jego pierwsze poświadczenie na listę bogów z Fary, właśnie z okresu około 2600–2350 p.n.e. Jego imię rozumiane jest zwykle jako „Pan Prawdziwego/Właściwego Drzewa”. Dopiero późniejsza ikonografia bardzo silnie połączy go z wężami i smokami mušḫuššu. (oracc.museum.upenn.edu⁠)

Chronologicznie jest to interesujący próg.

W momencie, kiedy egipska oś północna zaczyna przechodzić od maksimum Thubana ku epoce piramid, w Mezopotamii pojawia się bóstwo, które później stanie się jednym z najważniejszych symbolicznych połączeń drzewa, osi, podziemia i węża.

Nie można z tego wyprowadzić prostego związku przyczynowego. Ale jest to właśnie typ śladu, którego warto szukać: nie „smoka polarnego”, lecz motywów, w których oś i wąż zaczynają należeć do jednego symbolicznego pola.

Największe odkrycie tego przedziału 2830–2600 p.n.e. pozostaje jednak egipskie.

Ludzie tamtej epoki rzeczywiście żyli pod niebem, w którym północ miała wyjątkowo czytelne centrum. I ich religia zachowała ideę, że właśnie tam znajdują się gwiazdy wyłączone ze zwykłego losu zanikania.

To daje bardzo konkretny sens epoce Thubana:

centrum północy było równocześnie centrum trwałości.

A pierwsza piramida pojawia się właśnie wtedy, gdy człowiek próbuje tę trwałość zbudować na ziemi z kamienia.

***

I właśnie tutaj pojawia się paradoks, który prowadzi do następnego rozdziału.

Piramidy powstają nie podczas zbliżania się Thubana do idealnego centrum północnego nieba, lecz już po jego kulminacji, kiedy Thuban zaczyna od tego centrum odchodzić.

Jeżeli więc wcześniejsza epoka była czasem coraz doskonalszego odnajdywania centrum, następna może być czasem próby jego podtrzymania.

Niemal nieruchomy punkt zaczyna się poruszać. To, co przez pokolenia mogło wydawać się trwałe, ujawnia zmianę.

I właśnie wtedy człowiek zaczyna budować na niespotykaną wcześniej skalę struktury przeznaczone do trwania.

Być może więc piramida wyrasta nie z doświadczenia osiągniętego centrum, lecz z momentu, w którym pojawia się potrzeba:

zatrzymać, ustabilizować i przedłużyć to, co zaczyna odchodzić.

Od tego miejsca zaczyna się kolejna część historii Draco.