Wśród kilku spraw, które mnie interesują (interesowały od dawna i interesują nadal) jest językoznawstwo. Zaczęło się, gdy miałem 14 lat i dowiedziawszy się, że istnieje esperanto, postanowiłem ułożyć podobny język, ale po swojemu. Zdaje się, że wiele dzieci i młodzieży na ten pomysł wpada, niektórym zostaje to do dorosłości, a pomysły wymyślania nowych języków powstają wciąż na nowo (2006: międzysłowiański!), chociaż prawdziwe języki wymierają szybciej. (Rok temu np. język klallam – zob. więcej.) Ja swojego na szczęście nie ułożyłem, chociaż idea ta co jakiś czas mi odbija, np. niedawno jako pomysł na automatyczne generowanie nicków dla zapisujących się do Taraki, a zwłaszcza do AstroAkademii, gdzie nicki są obowiązkowe, a fantazja nowych uczestników nie wystarcza. … Interesowało mnie i nadal to robi – językoznawstwo...

Języki zostały podzielone na cztery grupy: analityczne, syntetyczne, fleksyjne i polisyntetyczne. Używam tych terminów, chociaż one zmieniają się i są wymyślane nowe, podobno lepsze. W wielkim skrócie: (1) w analitycznych słowa są nieodmienne, a o sensie wypowiedzi decyduje kolejność słów czyli składnia. (2) W syntetycznych, rdzeń treściowy (odpowiednik naszego rzeczownika lub przymiotnika) zostaje oklejony cząstkami informującymi o gramatyce, np. określającymi liczbę mnogą, przypadek „kogo, czyj”, czas przeszły itd., i przy tym taka sklejka elementów treściowych i gramatycznych dostaje szczególny wystrój brzmieniowy, który ją wyodrębnia od innych. (3) W językach fleksyjnych (czyli dosłownie, „giętych”) słowo złożone jest z rdzenia i gramatycznych formantów – końcówek, przedrostków, sufiksów i infiksów, przy czym często nie jest jasne, co należy do rdzenia, a co do formantów – i występuje w wielu wariantach zależnie od swojej gramatycznej funkcji, przy czym nie zawsze dany formant informuje o określonej funkcji gramatycznej. Konieczny przykład: formant-sufiks -er w j. niemieckim może sygnalizować gramatyczne funkcje: „liczba mnoga rzeczownika” lub „celownik przymiotnika”, a prócz tego działa jako słowotwórczy znacznik „rzeczownik – wykonawca czynności” lub „stopień wyższy przymiotnika”. W j. polskim jest podobnie, jeśli nie bardziej. (4) W polisyntetycznych jest podobnie, ale całością, która się gnie w użyciu nie jest słowo czy wyraz, ale całe zdanie.

Granice między tymi klasami są nieostre i np. język angielski, który bywa przedstawiany jako wzorowy 1-analityczny, posiada liczne cechy 3-fleksyjne, np. odmianę czasowników. Język chiński bywa przedstawiany jako przykład języka 1-analitycznego albo 2-syntetycznego. Sanskryt jest do bólu 3-fleksyjny, ale zawiera manierę sklejania 2-syntetycznych tasiemców słownych. Esperanto było ułożone przez Zamenhofa jako język fleksyjny, ale z ubogą i regularna fleksją, a kiedy temu dziełu przyjrzeli się językoznawcy, dostrzegli bystro, że niechcący wyszedł mu język 2-syntetyczny.

W tych kilku przykładach, które podałem wyżej, widać, że następują przejścia z typu do typu. Angielski historycznie był 3-fleksyjny, stał się prawie całkiem 1-analityczny. Tendencja do takiego przejście jest widoczna we wszystkich językach zachodniej Europy, germańskich i romańskich. Inaczej jest na wschodzie, gdzie słowiańskie i bałtyjskie twardo trzymają się 3-fleksji. Chiński przeszedł z 1-analitycznego do 2-syntetycznego, co dowodzi, że ani nie ma typu (naj)doskonalszego, ani żaden z nich nie jest atraktorem, tzn. że w żadnym nie kończy się ewolucja.

Ponieważ te cztery typy nie są ściśle rozdzielone, istnieją w nich przypadki pośrednie, a także można mówić o stopniu pewnego typu – np. angielski jest bardziej analityczny od niemieckiego, który zachował więcej fleksji, więc raczej niż o podziale na cztery typy, można mówić o skali – od całkowitej 1-analityczności, przez 2-syntezę, 3-fleksję aż do 4-polisyntetyzmu.

Języki 1-analityczne są (podobno) dość pospolite wśród języków świata. Najwięcej jest języków 2-syntetycznych, tu nalezą węgierski i fiński, wszystkie tureckie, japoński, koreański i chyba większość języków Afryki. 4-polisyntetyczne są skrajnie rzadkie, zwykle wymienia się języki wschodnich peryferii Syberii i niektóre indiańskie. Ale – i tu jest ta zagwozdka, do której się zbliżamy – to języki 3-fleksyjne odniosły największe kulturowe sukcesy. Chociaż występują tylko w dwóch rodzinach językowych: w indoeuropejskiej i w semickiej (właściwie, afro-azjatyckiej). 3-fleksyjne były lub są: sanskryt, perski, grecki, łacina, hebrajski, arabski.

Po tym długim, ale wciąż wstępie, przechodzę do tytułowego pytania...

Pytanie brzmi:

Czy czymś można wytłumaczyć cywilizacyjne sukcesy języków fleksyjnych?

Czy przeciwnie: że to przypadek bez znaczenia, że trzy wielkie światowe regiony w których rozwinęły się starożytne cywilizacje – Śródziemnomorski, Bliskowschodni i Indyjski – były zamieszkane przez ludy fleksjo-mowne?

Czy jest coś w językach 3-fleksyjnych, co sprzyja „wyższym zajęciom kulturo- i cywilizacyjno-twórczym”? A może to coś, albo coś innego, jest też w językach z innych typów?